Jakie są środki stylistyczne? | gotowinamature.pl

TWOJA BAZA WIEDZY DO MATURY

Jakie są środki stylistyczne?

Aktualizacja:

Jakie są środki stylistyczne?

Analiza języka poetyckiego na egzaminie dojrzałości nie wymaga zgadywania ukrytych intencji autora. Środki stylistyczne to w rzeczywistości precyzyjny zestaw narzędzi, za pomocą których twórcy kreują obrazy, wpływają na emocje odbiorcy, budują nastrój i wzmacniają siłę argumentacji. Na maturze liczy się umiejętność dostrzeżenia zabiegu w tekście i wyjaśnienia, jaką rolę pełni on w konkretnym fragmencie.

Środki stylistyczne i ich funkcje

Środki stylistyczne, określane też jako środki artystycznego wyrazu lub figury retoryczne, to celowe przekształcenia naturalnego języka na poziomie brzmienia, budowy wyrazów, ich znaczenia lub układu w zdaniu. W codziennej rozmowie słowa służą przede wszystkim prostemu przekazywaniu faktów. W literaturze, publicystyce i tekstach perswazyjnych język zyskuje dodatkową warstwę – staje się nośnikiem ukrytych sensów. W arkuszach maturalnych środki stylistyczne są traktowane jako niezbędnik do interpretacji, ponieważ:

  • ujawniają stan psychiczny bohatera lub podmiotu lirycznego,
  • dynamizują narrację albo spowalniają tempo wypowiedzi,
  • demaskują fałsz i manipulację,
  • budują spójność kompozycyjną całego utworu.

Wiedza z tego zakresu może być weryfikowana w każdej części egzaminu. Ważne, by pamiętać, że funkcja środka stylistycznego zawsze musi odnosić się do konkretnego sensu analizowanego fragmentu. 

Fonetyczne środki stylistyczne (brzmieniowe)

Środki stylistyczne można podzielić na kilka grup. Pierwszą z nich są środki fonetyczne lub brzmieniowe, które organizują warstwę dźwiękową tekstu, oddziałując bezpośrednio na zmysł słuchu czytelnika. Ich zadaniem jest sprawienie, by czytelnik niemal fizycznie usłyszał opisywany świat.

Onomatopeja (wyraz dźwiękonaśladowczy)

Jest to słowo, które samym swoim brzmieniem naśladuje rzeczywiste dźwięki otoczenia, odgłosy przyrody lub hałasy mechaniczne.

Przykład: „Zdarto żagle, ster prysnął, ryk wód, szum zawiei” (Adam Mickiewicz, sonet „Burza”).

Onomatopeja angażuje wyobraźnię słuchową czytelnika, ożywia opis i dynamizuje scenę walki z żywiołem.

Eufonia (instrumentacja głoskowa)

Polega na celowym nagromadzeniu podobnie brzmiących głosek w bliskim sąsiedztwie, co nadaje tekstowi harmonijny lub wyrazisty klimat dźwiękowy.

Przykład: „O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny” (Leopold Staff, „Deszcz jesienny”).

Eufonia buduje monotonny, melancholijny nastrój i dźwiękowo naśladuje jednostajne uderzanie kropel o szybę.

Aliteracja

Jest to powtórzenie jednakowych głosek na początku kolejnych, sąsiadujących ze sobą wyrazów.

Przykład: „Mroźny mrok mija”.

Aliteracja rytmizuje wypowiedź, spaja intonacyjnie wers oraz silniej akcentuje kluczowe słowa w zdaniu.

Słowotwórcze środki stylistyczne

Kolejną kategorią są środki słowotwórcze, które wykorzystują budowę wyrazów do natychmiastowego zabarwienia wypowiedzi emocjami.

Zdrobnienie

To wyraz przekształcony za pomocą przyrostka (np. -ek, -ka, -ik), który zazwyczaj ujawnia czułość i sympatię, a czasem lekceważenie lub ironię.

Przykład: „Moja wdzięczna Urszulko!”, „małe aniołki” w Trenach Jana Kochanowskiego.

Zdrobnienie podkreśla bezradność, niewinność dziecka oraz uzmysławia bezgraniczną miłość i żal cierpiącego ojca.

Zgrubienie

To forma wyrazu utworzona za pomocą formantu zgrubiającego (np. -isko, -ysko), zazwyczaj nadająca słowu wydźwięk pejoratywny, rubaszny lub monumentalny.

Przykład: „chłopisko”, „psisko”.

Zgrubienie ujawnia emocjonalny dystans nadawcy, akcentuje masywność lub surowość opisywanego obiektu bądź nadaje wypowiedzi zabarwienie pogardliwe.

Neologizm artystyczny

To nowo utworzone słowo, które powstało na potrzeby konkretnego utworu i dotąd nie występowało w ogólnym słowniku języka polskiego.

Przykład: „zmrocze”, „oddaleniec” w poezji Bolesława Leśmiana.

Neologizm kreuje odrębną, baśniową rzeczywistość utworu i pozwala nazwać zjawiska lub stany emocjonalne wymykające się codziennemu językowi.

Środki semantyczne i znaczeniowe

Następną grupą są tzw. tropy stylistyczne, które polegają na przesunięciu znaczenia – słowa przestają znaczyć dosłownie to, co wskazuje słownik, tworząc nowe obrazy myślowe.

Epitet

To określenie rzeczownika (zazwyczaj przymiotnik lub imiesłów), które wskazuje na specyficzną cechę osoby, przedmiotu lub zjawiska.

Przykład: „złota jesień”, „ciemna noc”, „rumiana zorza”.

Epitet plastycznie konkretyzuje obraz poetycki, dynamizuje opis i ujawnia emocjonalny stosunek mówiącego do opisywanego zjawiska.

Porównanie

Jest to zestawienie dwóch zjawisk wykazujących wspólną cechę za pomocą spójników: jak, jakby, niczym lub na kształt.

Przykład: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie” (Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz”).

Porównanie przybliża abstrakcyjną wartość ojczyzny poprzez zestawienie jej z powszechnie zrozumiałym doświadczeniem utraty sił witalnych.

Metafora (przenośnia)

To nieoczywiste zestawienie słów, zaskakujące połączenie wyrazów, które tworzy zupełnie nowe, niedosłowne znaczenie.

Przykład: „Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu” (Adam Mickiewicz, „Stepy akermańskie”).

Metafora uruchamia wyobraźnię, oddając bezkres i falowanie roślinności stepu przypominającego bezwodne morze.

Uosobienie (personifikacja)

Polega na przypisaniu przedmiotom martwym, zjawiskom przyrody lub pojęciom abstrakcyjnym cech ściśle ludzkich (mowy, rozumu, sumienia, świadomego przeżywania).

Przykład: „Wicher z tryumfem zawył” („Burza” Mickiewicza)

Personifikacja nadaje przyrodzie rangę świadomego, bezwzględnego wroga i unaocznia niszczycielską siłę natury.

Ożywienie (animizacja) 

Oznacza przypisanie elementom nieożywionym lub pojęciom cech istot żywych (ruchu, odruchów fizjologicznych) bez przypisywania ludzkiego myślenia.

Przykład: „morze ryczy”, „rzeka biegnie”, „chmura goni chmurę”.

Ożywienie zwiększa dynamikę opisu krajobrazu i potęguje wrażenie gwałtownego niepokoju w świecie natury.

Oksymoron

Celowe zestawienie dwóch wyrazów o całkowicie sprzecznych, wzajemnie wykluczających się znaczeniach.

Przykład: „żywy trup”, „suchy ocean”.

Oksymoron obnaża paradoksy rzeczywistości, obrazuje niewytłumaczalne zjawiska przekraczające ludzki rozum lub ukazuje wewnętrzne rozdarcie człowieka.

Peryfraza

Polega na zastąpieniu nazwy własnej lub pojęcia rozbudowanym opisem jej cech charakterystycznych.

Przykład: „Kraina Kwitnącej Wiśni” (Japonia), „Wieczne Miasto” (Rzym).

Peryfraza pozwala uniknąć dosłowności i powtórzeń, nadaje wypowiedzi uroczysty, podniosły charakter i wzbogaca walory estetyczne utworu.

Eufemizm

To łagodząca odmiana peryfrazy, stosowana w celu zastąpienia słów zbyt dosadnych, wulgarnych lub budzących lęk.

Przykład: „zasnąć snem wiecznym” zamiast „umrzeć”, „mijać się z prawdą” zamiast „kłamać”.

Eufemizm neutralizuje drastyczność przekazu, osłabia lęk przed śmiercią lub zachowuje zasady taktu i kultury wypowiedzi.

Hiperbola

Celowe przesadzenie polegające na wyolbrzymieniu rozmiaru, wagi, liczby lub natężenia opisywanego zjawiska.

Przykład: „morze łez”, „sto razy to powtarzałem”.

Hiperbola uzmysławia ogrom nieszczęścia, dramatyzuje sytuację i eksponuje subiektywne, skrajne emocje bohatera.

Alegoria

To motyw, postać lub zdarzenie posiadające jedno, z góry ustalone w kulturze i tradycji znaczenie przenośne.

Przykład: Lis w bajkach Ignacego Krasickiego jako uosobienie chytrości.

W interpretacji alegoria nie podlega dyskusji – odczytuje się ją wprost i niesie uniwersalne przesłanie moralne oraz dydaktyczne.

Symbol

To element świata przedstawionego, który poza sensem dosłownym odsyła do wielu możliwych, otwartych sensów naddanych.

Przykład: Chochoł w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego to nie tylko uśpienie narodu, lecz także nadzieja na jego przyszłe odrodzenie i walkę o wolność.

Symbol pozwala na wielowarstwową interpretację problemu.

Ironia

Zabieg, w którym rzeczywisty sens wypowiedzi jest ukryty za fasadą słów o znaczeniu dosłownie przeciwnym.

Przykład: chwalenie czyjejś „niebywałej mądrości” po tym, jak osoba ta popełniła oczywiste głupstwo.

Ironia służy krytyce i demaskowaniu obłudy, buduje dystans do prezentowanych zjawisk i zmusza czytelnika do wnikliwej oceny oraz samodzielnego odkrycia prawdy.

Składniowe środki stylistyczne i figury retoryczne

Ważną odmianą środków stylistycznych są środki składniowe, które nie zmieniają znaczenia poszczególnych słów, lecz zarządzają ich układem w zdaniu i strofie. To właśnie one nadają wypowiedzi dynamikę i retoryczną perswazję.

Apostrofa

Uroczysty, bezpośredni zwrot do adresata: osoby, bóstwa, uosobionej idei lub ojczyzny.

Przykład: „Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?” (Jan Kochanowski, „Pieśń XXV”)

Zadaniem apostrofy jest nadanie wypowiedzi podniosłego tonu, eksponowanie emocjonalnego stosunku nadawcy i natychmiastowe skupienie uwagi odbiorcy.

Inwokacja

To rozbudowana apostrofa otwierająca epopeję, w której autor prosi wyższą siłę o natchnienie i pomoc w dziele tworzenia.

Przykład: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie” („Pan Tadeusz”).

Inwokacja wyznacza epicki rozmach dzieła, wprowadza uroczysty ton oraz unaocznia nostalgię i tęsknotę poety za utraconym krajem.

Pytanie retoryczne

To zdanie pytające, na które nadawca nie oczekuje odpowiedzi, ponieważ jest ona oczywista lub stanowi punkt wyjścia do dalszych rozważań.

Przykład: „Cóż to jest prawda?”.

Pytanie retoryczne angażuje czytelnika do głębszej refleksji, budzi wątpliwości i wymusza przyjęcie punktu widzenia autora.

Powtórzenie

Polega na wielokrotnym zastosowaniu tego samego wyrazu lub frazy w celu silnego zaakcentowania danej myśli.

Przykład: „Oto JA mówię, mówię, mówię... oto JA piszę, piszę, piszę...”.

Powtórzenie wzmacnia ekspresję, dynamizuje tok tekstu i natarczywie eksponuje najważniejszą myśl.

Anafora

To powtórzenie tego samego słowa lub grupy słów na początku kolejnych wersów, strof lub zdań.

Przykład: „Czyś ty nad wszystki nieba wysoko wniesiona / (...) Czyliś do raju wzięta? Czyliś na szcześliwe (...)” (Jan Kochanowski, „Tren X”).

Anafora rytmizuje wypowiedź, potęguje ładunek emocjonalny i ukazuje rozpaczliwe poszukiwanie odpowiedzi przez cierpiącego ojca.

Epifora

To powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych wersów lub zdań.

Przykład: „Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba
Podnoszą z ziemi przez uszanowanie
Dla darów nieba,
Tęskno mi, Panie...
Do kraju tego, gdzie winą jest dużą
Popsować gniazdo na gruszy bocianie,
Bo wszystkim służą,
Tęskno mi, Panie...”
(Cyprian Kamil Norwid, „Moja piosnka [II]”)

Epifora przez kończenie kolejnych segmentów wypowiedzi tym samym sformułowaniem podsumowującym tworzy wyrazistą klamrę kompozycyjną, harmonizuje brzmienie i silnie utrwala w pamięci odbiorcy kluczową myśl. 

Paralelizm składniowy

Zastosowanie zdań o bliźniaczej budowie gramatycznej w sąsiadujących fragmentach tekstu.

Przykład: „I stworzył Pan człowieka. I widział, że to było dobre” (stylizacja biblijna).

Paralelizm składniowy porządkuje tok myślenia, wprowadza podniosły, uroczysty rytm i eksponuje równorzędność zestawianych treści.

Antyteza

Zestawienie dwóch zdań lub sądów o przeciwstawnym znaczeniu w jedną całość myślową.

Przykład: „Pokój – szczęśliwość; ale bojowanie / Byt nasz podniebny” (Mikołaj Sęp Szarzyński, „Sonet IV”).

Antyteza eksponuje tragiczny konflikt wewnętrzny człowieka, dramatyzuje wypowiedź i zderza ze sobą dwie sprzeczne wartości.

Wyliczenie

Polega na uszeregowaniu kolejnych wyrazów należących do tej samej kategorii gramatycznej lub semantycznej.

Przykład: „rozkoszne gaworzenie dziecka, kłótnie w kolejkach, plotki sąsiedzkie, plakatowe hasła”.

Wyliczenie ukazuje ogrom, bogactwo i różnorodność opisywanych elementów lub potęguje wrażenie pośpiechu i chaosu.

Inwersja (szyk przestawny)

Celowe zaburzenie naturalnego, neutralnego szyku wyrazów w zdaniu.

Przykład: „Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy” zamiast „co bronisz Jasnej Częstochowy”.

Inwersja archaizuje język, nadaje majestatyczny ton i logicznie akcentuje wyraz przesunięty na nietypową pozycję.

Elipsa (wyrzutnia)

Zamierzone pominięcie składnika zdania (najczęściej orzeczenia), którego treść da się bez trudu odtworzyć z kontekstu.

Przykład: „Ja na obiad, ty na film”.

Elipsa dynamizuje wypowiedź, oddaje pośpiech, zdenerwowanie bohaterów oraz naśladuje skrótowość mowy potocznej.

Przerzutnia

To zabieg wersyfikacyjny polegający na przeniesieniu części zdania z jednego wersu do następnego.

Przykład: „Pokój – szczęśliwość; ale bojowanie / Byt nasz podniebny”.

Przerzutnia rozbija monotonię wiersza, wymusza pauzę intonacyjną i silnie eksponuje słowo przerzucone do nowej linijki.

Jak określać funkcje środków stylistycznych na maturze? 

Największą zmorą maturzystów sprawdzanych przez komisje egzaminacyjne nie jest wcale brak znajomości nazw środków stylistycznych, lecz formułowanie wniosków. Ogólnikowe określenia zdecydowanie lepiej zastąpić 3-etapowym schematem:

  1. wskazanie środka stylistycznego,
  2. podanie cytatu, przytoczenie krótkiego fragmentu,
  3. określenie konkretnej funkcji powiązanej z treścią, wyjaśnienie, co ten środek wnosi do interpretacji.

W praktyce egzaminacyjnej zamiast pisać: „Zastosowano wyliczenie, aby przyciągnąć uwagę czytelnika”, warto zrealizować 3 powyższe kroki: „Autor zastosował wyliczenie («w domu, w pracy, na ulicy»), aby ukazać wszechobecność reklam w życiu współczesnego człowieka i podkreślić, że odbiorca nie ma możliwości ucieczki przed ich wpływem”.

← Wróć do bazy wiedzy

JESZCZE JEDEN KROK DO PRZODU

Kiedy matury 2026?

Do matury w 2026 może podejść ok. 320 tysięcy osób. To rekordowa liczba na przestrzeni ostatnich lat. Taka fala maturzystów, będąca efektem...

Czytaj artykuł

Alegoria - co to?

W literaturze obrazowe przedstawienie abstrakcyjnych pojęć, takich jak wartości, idee czy uniwersalne prawdy, jest możliwe dzięki alegorii....

Czytaj artykuł