- 0,00 zł0TWÓJ KOSZYK
Aktualnie nie dodałeś nic do koszyka
Dodaj produkty, aby rozpocząć zakupy
- Logowanie
W analizie literackiej na poziomie maturalnym nie wystarczy nazwać figury stylistycznej - konieczne jest wyjaśnienie jej funkcji. Jedną z często wykorzystywanych jest anafora, która pełni rolę potężnego narzędzia kompozycyjnego i retorycznego. Anafora - definicjaSłowo to pochodzi z greckiego anaphora i oznacza dosłownie "podniesienie" lub "powtórzenie", co wyjaśnia, czym jest anafora. Dokładnie polega ona na powtórzeniu tego samego słowa lub grupy słów na początku kolejnych segmentów tekstu. Mogą to być:wersy,zdania,całe strofy lub akapity.W kontekście maturalnym istotne jest udowodnienie, że powtórzenie na początku kolejnych segmentów tekstu nie jest przypadkowe, lecz celowo służy strukturyzacji, rytmizacji i potęgowaniu przekazu przez budowanie napięcia. Anafora a epiforaAnafora jest częścią szerszej grupy figur powtórzeniowych. Należy poprawnie odróżnić ją od pokrewnych środków, zwłaszcza od epifory. Anafora: występuje na początku kolejnych segmentów tekstu, co ma na celu wzbogacenie emocjonalne treści.Epifora: to powtórzenie na końcu kolejnych segmentów tekstu, które nadaje puentę i koncentruje na idei końcowej.Jeżeli autor używa anafory, stawia na dynamiczne rozpoczęcie i wprowadzenie odbiorcy w temat. Natomiast, kiedy wybiera epiforę, jego celem jest mocne, zapadające w pamięć domknięcie i konkluzja.Anafora - funkcjaAnafora narzuca rytm od samego początku. Ten mechanizm ma bezpośredni wpływ na to, jak odbiorca przyswaja treść, skupiając swoją uwagę na powtarzanej frazie.Rytmizacja i kompozycyjnośćPowtórzenie na początku wersu nadaje tekstowi stały, powtarzalny rytm. To ułatwia przyswojenie treści, wprowadzając jednocześnie podniosły ton (ważne w hymnach, eposach, czy retoryce patetycznej). W długich formach tekstowych, anafora spaja rozbudowane myśli lub porządkuje długie opisy w płynną całość. Przykład: budowanie podniosłego tonu i rytmu eposu w Inwokacji z "Pana Tadeusza"Wzmocnienie przekazuAnafora jest narzędziem emfazy (uwydatnienia). Pozwala na ukazanie kolejnych szczegółów krajobrazu, natury (np. kolorów, gatunków, stanów), potęgując malowniczość i dynamikę. W ten sposób anafora podkreśla nastrojowość i niemal ożywia bierne opisy. Sielskie opisy wzmacniają spokój i tworzą wrażenie Arkadii. Przykład: opisy przyrody u Mickiewicza EkspresjaW liryce, zwłaszcza tam, gdzie wyrażane są silne emocje, anafora jest sposobem na przekazanie niekontrolowanych lub narastających stanów, takich jak żal, zwątpienie, rozpacz czy gniew. Powtarzalność odzwierciedla obsesyjne, cykliczne myśli podmiotu lirycznego, stając się tym samym strukturą lamentu. W ten sposób wyraża się niemożność ucieczki od cierpienia i emocjonalny wydźwięk.Przykład: odzwierciedlenie psychologicznego osaczenia bólem po stracie córeczki w "Trenach" KochanowskiegoPodkreślenie znaczenia ważnych myśli Powtarzany schemat nadaje prawdom wymiar absolutny i niezmienny. Poprzez ciągłe powtarzanie stawia w centrum uwagi określoną ideę, skupiając na niej uwagę odbiorcy i ułatwiając zapamiętywanie. Anafora utrwala uniwersalne prawa i refleksje o charakterze ponadczasowym. Przykład: "Księga Koheleta" (idea Vanitas - podkreślenie cykliczności i marności życia)Anafora - przykłady lektur maturalnychW kanonie lektur anafora jest obecna w lekturach z różnych epok, zawsze odzwierciedlając problematykę i realizując intencję autora."Księga Koheleta"Cel: utrwalenie mądrości o marności życia (Vanitas).Funkcja: anafora (obejmująca powtarzanie słowa "czas") podkreśla niezmienność prawdy o boskim porządku: cykliczności i dualizmie życia oraz marności ludzkich działań."Treny", Jan KochanowskiCel: wyrażenie renesansowego kryzysu światopoglądowego i niekontrolowanego bólu po stracie dziecka.Funkcja: anafora (pod słowem "Wszytki") buduje strukturę lamentu. Rytmiczna powtarzalność odzwierciedla obsesyjny powrót myśli podmiotu lirycznego do utraconej istoty, potęgując wrażenie osaczenia przez cierpienie i niemożności ucieczki od śmierci córki."Pan Tadeusz", Adam MickiewiczCel: budowanie malarskiego, szczegółowego obrazu natury i nadanie eposowi podniosłego rytmu.Funkcja: w Inwokacji anafora polega na powtarzaniu słów, np. "Gdzie". "Do tych", co tworzy piękne, idylliczne obrazy ojczyzny. Autor w ten sposób wprowadza patetyczny ton i buduje harmonijną wizję utraconej Arkadii."Dziady cz. III", Adam MickiewiczCel: wzmocnienie ideologiczne w kontekście mesjanizmu.Funkcja: w Wielkiej Improwizacji powtórzenie zaimka "Ja" służy budowaniu patosu, podkreślając narastające poczucie mocy, osamotnienia i pychy Konrada jako wybranego przywódcy narodu.Czy anafora pojawi się na maturze 2026?W przeciwieństwie do wcześniejszych lat, gdzie akcentowano samą identyfikację środka stylistycznego, najnowsze wymagania CKE wymuszają na zdających wykazanie, jak anafora - figura prostego powtórzenia - służy złożonej intencji autorskiej. Oznacza to, że należy dokładnie wyjaśnić, jak anafora wpisuje się w główną myśli utworu (pogłębiona interpretacja).
Małżeństwo w literaturze to jeden z najbardziej plastycznych motywów. Choć rzadko trafia na egzamin jako główne zagadnienie, stanowi niezastąpione narzędzie do konstruowania mocnych argumentów w najtrudniejszych tematach CKE. Małżeństwo w literaturze - znaczenieMotyw małżeństwa w literaturze jest niezwykle bogaty i różnorodny. Służy jako wskaźnik tego, co było ważne pod względem etycznym, ekonomicznym i obyczajowym w danej epoce. Analiza małżeństwa pozwala na stworzenie kompleksowej diagnozy społecznej i psychologicznej, co jest wysoko punktowane na maturze. Małżeństwo w literaturze ewoluowało przez dwa etapy:idealizacja: małżeństwo jest spełnieniem miłości i celem życia - jeśli związek kończy się tragicznie, przyczyną są wady otoczenia, a nie sama instytucja małżeństwa,demaskacja: małżeństwo jest krytykowane, staje się przede wszystkim transakcją ekonomiczną lub narzędziem do utrzymania statusu społecznego - przeszkoda leży wewnątrz instytucji - jest nią przymus majątkowy i klasowy. Motyw małżeństwa w literaturze - przykłady W maturalnej analizie ważne jest postrzeganie małżeństwa jako relacji z drugą osobą, która kształtuje człowieka, czyli powoduje u niego nabranie określonych cech, wpływa na jego zachowanie, postawę lub system wartości. Funkcja pozytywna: relacja moralnie wspiera bohatera, prowadzi do pozytywnej przemiany i odkupienia (np. Kmicic).Funkcja negatywna (destrukcyjna): relacja wywołuje upadek moralny, niszczy psychikę lub wymusza porzucenie wartości (np. Makbet, Wokulski).Motyw małżeństwa - kanon lekturMałżeństwo w literaturze służy jako dowód na siłę miłości, opresję ambicji lub dominację pieniądza.Motyw małżeństwa w Potopie (Henryk Sienkiewicz)Relacja Andrzeja Kmicica i Oleńki Billewiczówny to przykład miłości, która napędza do pozytywnej przemiany i odkupienia moralnego.Relacja (miłość idealistyczna): miłość Oleńki jest warunkowa. Najpierw odrzuca Kmicica z powodu jego zdrożnych czynów i zdrady. Małżeństwo jest obiecane dopiero, gdy Kmicic odkupi swoje winy i zmieni postawę.Kształtowanie (efekt): małżeństwo staje się nagrodą. Kmicic, by zasłużyć na Oleńkę przechodzi przemianę, bierze udział w walce narodowej i odzyskuje honor. To ilustracja siły miłości i poświęcenia jako źródła nadziei oraz element budowania wspólnoty narodowej. Motyw małżeństwa - Makbet (William Shakespeare)Związek Makbeta i Lady Makbet to podręcznikowy przykład negatywnego wpływu. Lady Makbet celowo używa miłości i manipulacji, aby usunąć opór moralny męża, doprowadzając go do królobójstwa. Relacja (zależność): małżeństwo przekształca się w sojusz ambicji, w którym Makbet staje się zależny od woli żony, by "udowodnić" swoją męskość.Kształtowanie (efekt): wpływ Lady Makbet prowadzi do spiralnego upadku moralnego, zniszczenia psychiki i ostatecznej śmierci. Motyw małżeństwa w Weselu (Stanisław Wyspiański)Ślub inteligenta z chłopką to symboliczna próba zjednoczenia narodu i obalenia mitu społecznego. Relacja (powierzchowność): małżeństwo obnaża brak autentycznej więzi między klasami. Inteligencja lekceważy chłopów, nie rozumie ich życia (np. Radczyni pyta o siew w listopadzie).Kształtowanie (efekt): małżeństwo to symbol, który prowadzi do klęski narodowej i letargu. Jasiek traci Złoty Róg (ideę) na rzecz czapki z pawimi piórami (materializm/próżność). Motyw małżeństwa w Lalce (Bolesław Prus)Dążenie Stanisława Wokulskiego do małżeństwa z Izabelą Łęcką to klasyczny dowód na to, jak ekonomia dominuje nad uczuciem w epoce pozytywizmu.Miłość (towar), relacja (transakcja): Wokulski, zaślepiony idealizmem, staje się emocjonalnie zależny od Łęckiej. Inwestuje majątek, by zyskać jej względy. Łęcka postrzega go jako przedmiot mający uratować jej zubożały status arystokratyczny.Kształtowanie (efekt): ta destrukcyjna relacja zmusza Wokulskiego do porzucenia ideałów naukowych na rzecz materializmu. Rozczarowanie prowadzi do załamania psychicznego i próby samobójczej.Motyw małżeństwa - Chłopi (Władysław Reymont)W naturalistycznym świecie Lipiec małżeństwo jest ściśle powiązane z ziemią i władzą patriarchalną. Maciej Boryna, poślubiając Jagnę, robi to nie tylko z namiętności, ale by zabezpieczyć swój majątek i utrzymać pozycję.Relacja (opresja): małżeństwo jest transakcją majątkową, która prowadzi do konfliktu rodzinnego (Maciej vs. Antek) i wymienia młodość Jagny na majątek.Kształtowanie (efekt): Jagna, niepotrafiąca podporządkować się regułom majątkowym i społecznym narzuconym przez to małżeństwo, zostaje ostatecznie wykluczona. Motyw małżeństwa - Żona modna (Ignacy Krasicki)Satyra z epoki oświecenia ośmiesza wady szlachty, w tym małżeństwo oparte wyłącznie na kalkulacji materialnej. Pan Piotr poślubia modną (czyli ulegającą francuskim wpływom) i rozrzutną szlachciankę dla jej pokaźnego posagu.Relacja (nierozsądna): związek jest wynikiem kontraktu, w którym majątek jest ceną za prawo do bycia żoną i posiadania wpływów w domu. Żona natychmiast narzuca mężowi obce obyczaje (francuskie jedzenie, przemeblowania).Kształtowanie (efekt): postawa żony prowadzi pana Piotra do ruiny materialnej i upokorzenia. Krasicki wykorzystuje satyrę do ośmieszenia wad społecznych i braku rozsądku w życiu prywatnym i majątkowym. Jak wykorzystać motyw małżeństwa na rozprawce?Zgodnie z trendami egzaminacyjnymi, celem nie jest opisanie związku, lecz udowodnienie, w jaki sposób ta relacja kształtuje, zmienia lub niszczy bohatera.Koncentracja na procesie zmianyAnalitycy CKE jasno wskazują: nie warto opisywać tylko miłości lub cierpienia, lecz udowodnić, jak relacja wpłynęła na zmianę postawy, zachowania lub systemu wartości bohatera. Przykład (Wokulski): niewystarczające jest stwierdzenie, że Wokulski cierpiał. Lepiej pokazać, że relacja z Łęcką (idealistyczna zależność) kształtuje go negatywnie, zmuszając do porzucenia nauki i idei pozytywistycznych.Wprowadzanie kontekstówMałżeństwo to doskonały motyw do wprowadzenia kontekstów:etycznego / psychologicznego: analizując "Makbeta", dobrze przedstawić związek jako sojusz zła i studium destrukcyjnego wpływu manipulacji na psychikę.historycznego / ideologicznego: analizując "Wesele" lub "Potop", można wskazać małżeństwo jako element budowania lub demaskowania wspólnoty narodowej,społecznego / ekonomicznego: analizując "Lalkę", warto omówić małżeństwo jako walkę z barierami klasowymi i ilustrację dominacji kapitału. Wprowadzenie co najmniej dwóch kontekstów otwiera drogę do osiągnięcia najwyższych wyników punktowych. Motyw małżeństwa na maturzeMałżeństwo, jako podstawa jednostka, jest nierozerwalnie związane z motywem rodziny i domu rodzinnego, który był odrębnym tematem na maturze w roku 2023. Warto zatem rozważać ten motyw jako gotowy argument na rozprawkę. Potop, małżeństwo odkupieńcze wywołuje pozytywną zmianę charakteru (Kmicic), odkupienie i służbę ojczyźnie, co pasuje do tematów poświęcenia, przemiany i źródła nadziei w trudnych czasach. Makbet, małżeństwo toksyczne prowadzi do moralnego upadku, zbrodni i szaleństwa. To idealny argument do tematów o buncie i jego konsekwencjach oraz o wpływie relacji na moralność. Wesele, małżeństwo klasowe pełniące funkcję symboliczną, którego konsekwencją jest marazm, klęska i brak zjednoczenia to argument do tematów o relacjach międzypokoleniowych i elementów fantastycznych w utworze.Lalka, małżeństwo kalkulacyjne, które skutkuje destrukcją emocjonalną, zmianą wartości i izolacją (pod presją majątku) to dowód do tematów o wpływie otoczenia społecznego oraz błędnej ocenie sytuacji.Chłopi, małżeństwo ekonomiczne doprowadzające do ostracyzmu i wykluczenia Jagny to mocny argument do tematów o konflikcie jednostki ze zbiorowością oraz wpływie rodziny i norm społecznych.Żona modna, małżeństwo nierozsądne, którego efektem jest ruina materialna i upokorzenie. Jest to doskonały argument do tematów o wpływie obyczajów na człowieka i konsekwencjach złego wyboru.
Dramat Stanisława Wyspiańskiego Wesele (1901) to bolesna diagnoza narodu u progu XX wieku. Postacie symboliczne nie są przypadkowe - to projekcje podświadomości weselników, ich lęków, wyrzutów sumienia i historycznych obciążeń. Autor wprowadził do swojego arcydzieła postacie symboliczne w celu obnażenia wad polskiego społeczeństwa, które uniemożliwiają podjęcie czynu niepodległościowego. Co symbolizują postacie na Weselu? Akcja toczy się w chacie bronowickiej, gdzie spotykają się przedstawiciele różnych warstw społecznych (chłopi, inteligencja). Zjawy, których nadejście zapowiada i inicjuje Chochoł, nie są bytami zewnętrznymi, lecz stanowią projekcję wewnętrznych procesów psychologicznych (co komu w duszy gra). Postacie symboliczne konfrontują bohaterów nie z losem, ale z ich własnymi, stłumionymi demonami i niespełnionymi aspiracjami. Postacie symboliczne: krytyka inteligencjiTe postacie są lustrem, które odbija moralną zapaść i dekadentyzm warstwy, która powinna przewodzić narodowi.Stańczyk - WeseleStańczyk, postać z obrazu Jana Matejki, uosabia mądrość polityczną i patriotyzm, ale też przekleństwo wiedzy. Podczas spotkania z Dziennikarzem (reprezentującym konserwatywne stronnictwo Stańczyków) zarzuca mu słowną deklaratywność i apatię historyczną. Dziennikarz jawi się jako dekadent, pragnący katastrofy jako środka wstrząsu.Wniosek maturalny: Stańczyk symbolizuje bierność intelektualną. Posiadanie wiedzy bez zdolności do czynu jest najgłębszą formą dekadencji według Wyspiańskiego.Rycerz - WeseleRycerz to symbol honoru, dawnej chwały militarnej i poświęcenia (nawiązanie do Zawiszy Czarnego). Konfrontuje Poetę z jego niemocą twórczą i biernością. Rycerz demaskuje klęskę mesjanizmu romantycznego. Artysta, choć jest mistrzem słów, ucieka w estetyzm, pozostając niezdolnym do działania i natchnienia narodu.Wniosek maturalny: powodem niemocy jest oddzielenie sztuki od życia, skutkujące tym, że artysta, będący potencjalnym natchnieniem, nie jest zdolny do podjęcia czynu.Hetman - WeseleHetman Franciszek Ksawery Branicki symbolizuje historyczną zdradę narodową, fałsz i magnacki egoizm (nawiązanie do Targowicy). Ostrzega Pana Młodego przed powierzchownością chłopomanii. Hetman symbolizuje, że Pan Młody, mimo chęci unii z ludem, niesie w sobie dziedzictwo "panów", którzy zdradzili. Wniosek maturalny: nierozliczony grzech historyczny uniemożliwia autentyczną jedność społeczną, skazując projekt zjednoczenia na niepowodzenie.Postacie symboliczne: zwiastuni czynu i paraliżuTe postacie pełnią funkcję proroków klęski, zjawiając się, aby skonfrontować weselników z potencjałem zbrojnego zrywu i koniecznością rozliczenia konfliktów klasowych. Mimo otrzymania jasnego sygnału do walki, nie udaje się przekuć wizji w czyn, co prowadzi do Chocholego Tańca. Upiór - WeseleUpiór reprezentuje krwawą, nierozliczoną zemstę chłopską i jest uosobieniem Jakuba Szeli, przywódcy rabacji galicyjskiej z 1846 roku. W trakcie spotkania z Dziadem przypomina o głębokim podziale klasowym i strachu panów przed radykalnym czynem ludowym. Dziad pamięta, że "Myśmy wszystko zapomnieli; mego dziadka piłą rżnęli…".Wniosek maturalny: Upiór jest historycznym kontrargumentem wobec idealizacji chłopa. Symbolizuje, że nierozwiązany konflikt klasowy jest przyczyną narodowej dezintegracji, uniemożliwiając wspólny zryw.Wernyhora - WeseleWernyhora jest legendarnym wieszczem, nadzieją na odrodzenie, zwiastunem czynu, niepodległości i zbrojnego powstania. Przynosi kluczowy symbol walki: Złoty Róg. Zjawia się przed Gospodarzem, który jako potencjalny przywódca obnaża bierność i uchylanie się od odpowiedzialności. Gospodarz przekazuje Róg Jaśkowi, co oznacza, że elity "umyły ręce" i czekały na cud. Wniosek maturalny: Wernyhora symbolizuje nieskuteczny mesjanizm, krytykując romantyczną wiarę w magiczne objawienie. Niezdolność elit do wzięcia na siebie ciężaru prowadzenia narodu jest przyczyną klęski.Widmo - WeseleWidmo to duch zmarłego narzeczonego Marysi, Ludwika de Laveaux (malarza francuskiego, który zmarł na gruźlicę), ukazujący się jej po zaproszeniu Chochoła. Widmo jest projekcją wewnętrznej tęsknoty, a także utraconej miłości romantycznej. Konfrontuje Marysię z dylematem: stabilizacja i proza życia u boku męża (Wojtka) kontra ucieczka w idealizowaną przeszłość i marzenia. Wniosek maturalny: los Marysi (którą kusi Widmo) ilustruje dekadentyzm emocjonalny - niezdolność do życia chwilą obecną i ucieczkę w nostalgiczną przeszłość (symbol bierności).Chochoł - WeseleChochoł jest postacią inicjującą Akt II i zamykającą dramat. Z jednej strony symbolizuje narodowy marazm, stagnację i uśpienie. A z drugiej - jest nadzieją warunkową: słomiana otulina chroniąca róże, sugerująca, że wartości narodowe przetrwają, jeśli naród sam zechce zerwać stagnację. Chocholi Taniec jest kulminacją i fizyczną manifestacją narodowej bezczynności i paraliżu. To ostateczna konsekwencja wcześniejszych błędów (brak przywództwa, materializm Jaśka, lęk przed ludem). Postacie symboliczne na maturzeAby wykorzystać postacie symboliczne z "Wesela" na egzaminie, warto dokonać analizy przyczynowości klęski i unikać płytkiej interpretacji nadziei.Błędem jest idealizowanie Stańczyka. Należy wykazać, że jego mądrość jest symbolem bierności intelektualnej elity: inteligencja wie, ale jej mądrość jest bezskuteczna, ponieważ brakuje woli czynu. Symboliczną klęskę należy traktować jako ciąg przyczynowo-skutkowy. Bierność Stańczyka tworzy grunt, w którym wizja Wernyhory nie może się zrealizować, a materializm Jaśka jest ostatecznym dowodem na to, że społeczeństwo jest nieprzygotowane. Uśpienie kontra paraliż. Tragedia dramatu polega na tym, że Chochołowe uśpienie (stan potencjału) nie prowadzi do przebudzenia, lecz do trwałego paraliżu (tragiczna konsekwencja ludzkich zaniechań). Dobrze, by analiza maturalna pokazała, jak to uśpienie jest skutkiem wad, a nie po prostu neutralnym stanem.
Romantycy odrzucając klasyczne rygory, stworzyli formę zdolną pomieścić walkę o niepodległość na planie historycznym, psychicznym i metafizycznym. W kontekście maturalnym opanowanie cech dramatu romantycznego pozwala zrozumieć konflikty ideologiczne (mesjanizm vs. winkelriedyzm) i dokonać analizy formy. Dramat romantyczny - co to?Dramat romantyczny to gatunek literacki wywodzący się z epoki romantyzmu, który powstał na gruncie filozofii irracjonalistycznej, stawiającej w centrum zainteresowania:uczucie,intuicję,mistycyzm.W literaturze polskiej stał się narzędziem ekspresji cierpienia narodowego (martyrologii), co wymusiło przyjęcie formy synkretycznej i otwartej. Celem dramatu romantycznego jest wyrażenie chaosu, konfliktu wewnętrznego bohatera i globalnego dylematu historycznego.Cechy dramatu romantycznegoDramat romantyczny to fundamentalna rewolucja estetyczna, która była bezpośrednią odpowiedzią na rygorystyczne zasady epoki oświecenia. Ten gatunek opiera się na totalnej opozycji do wzorców antycznych i klasycystycznych. Utwory są trudne, a często wręcz niemożliwe, do wystawienia na tradycyjnej scenie teatralnej. Wynika to z charakterystycznych cech (luźna kompozycja, sceny zbiorowe i elementy fantastyki). Dramat romantyczny jest przeznaczony przede wszystkim do czytania. Radykalne odrzucenie zasady trzech jednościDramat romantyczny całkowicie odrzuca klasycystyczną zasadę jedności czasu, miejsca i akcji. Umożliwia to swobodne przechodzenie między planami (realizm, mistycyzm, psychologia) i ujęcie szerokiego tła historycznego. Luźna, otwarta kompozycjaSceny nie są połączone ścisłym, logicznym związkiem przyczynowo-skutkowym (jak w klasycyzmie). Kompozycja koncentruje się wokół głównej idei lub bohatera romantycznego (jako osi fabularnej), a nie konsekwentnie prowadzonej akcji.SynkretyzmŁączenie różnorodnych elementów to znak rozpoznawczy estetyki romantycznej.Synkretyzm rodzajowy: łączenie elementów lirycznych (emocjonalne monologi, subiektywna ekspresja), epickich (świat przedstawiony, szerokie tło historyczne) i dramatycznych (dialogi).Synkretyzm stylistyczny: swobodne mieszanie skrajnych konwencji, takich jak patos, tragizm, komizm, a przede wszystkim groteska. Pozwala to stworzyć złożony i wielowymiarowy utwór. Synkretyzm sztuk (fr. correspondance des arts): włączanie w obręb tekstu elementów innych form wyrazu artystycznego, np. muzyki, śpiewu (np. pieśń zemsty, Dziady cz. III), malarstwa czy opowieści (np. bajka Żegoty, Dziady cz. III) w celu wyrażenia nastrojów, emoji i idei. Zderzenie realizmu z fantastykąSwobodne splatanie wątków realistycznych (np. sceny więzienne) z elementami nadprzyrodzonymi i fantastycznymi (np. duchy, wiedźmy, przepowiednie). Wprowadzenie elementów nadprzyrodzonych dodaje utworom głębi i tajemniczości.Symbolizm W dramacie romantycznym wszechobecna jest moc symbolu: postacie, przedmioty lub sytuacje oddają głębsze, nieoczywiste przekazy. Najczęściej dotyczą emocji, duchowości, ideologii czy filozofii jednostki.Dramat romantyczny - przykładyW centrum dramatu jest bohater romantyczny, którego charakteryzuje indywidualizm i egotyzm. Samotny, wybitny geniusz często pozostaje nierozumiany przez społeczeństwo. Jego los i dylematy są ważniejsze niż spójność fabuły. Dziady - dramat romantyczny cechy"Dziady" część III Adama Mickiewicza stanowią kwintesencję dramatu romantycznego i są wypełnione symboliką narodową i mistyczną. Otwarta kompozycja: swobodne przechodzenie przez realizm historyczny (Wilno, 1823) -> liryzm (Improwizacja) -> mistycyzm (Widzenie Księdza Piotra). To wprowadzenie idei mesjanistycznej oraz ujęcie walki na planie historycznym i metafizycznym.Postawa prometejska: przemiana bohatera w Wielkiej Improwizacji od pasywnego Werterowskiego (Gustaw) do heroicznego prometejczyka (Konrad), gotowego poświęcić się, a nawet rzucić wyzwanie Bogu, dla dobra narodu. Celem jest wyrażenie buntu metafizycznego i miłości do ojczyzny, usprawiedliwiającej pychę.Martyrologia: sceny więzienne, represje, solidarność więźniów, poświęcenie Tomasza mają ukazać cierpienie narodu i zyskać moralną wyższość nad zaborcą.Synkretyzm stylistyczny (groteska): Sen Senatora Nowosilcowa to symboliczne upokorzenie opresora. Polega na zestawieniu patosu władzy z groteską moralnego upadku i tchórzostwa.Kordian - dramat romantyczny cechy"Kordian" Juliusza Słowackiego jest utworem polemicznym wobec "Dziadów" i eksponuje problem klęski czynu i słabości jednostki.Luźna kompozycja: akcja obejmuje różne, odległe miejsca (Mount Blanc, Londyn, Watykan), co ilustruje asceniczność utworu i podróż bohatera w poszukiwaniu sensu i celu życia. Winkelriedyzm: Kordian, w akcie samotnej idei, pragnie dokonać zamachu na cara. Reprezentuje koncepcję czynnego, zbrojnego poświęcenia - Polska ma być Winkelriedem narodów. Klęska czynu: mimo wzniosłej idei, próba zamachu kończy się klęską. Kordian jest psychologicznie zbyt słaby (wahanie, strach przed dokonaniem morderstwa) i działa w osamotnieniu. Dramat ukazuje tragizm idei zderzonej z realiami i słabością jednostki. Heroizm i pycha: manifest Kordiana na Mount Blanc jest aktem prometejsko-bajronicznego buntu i indywidualizmu, ale jego porażka dowodzi, że heroiczny czyn bywa niewystarczający w kontekście narodowym. Najważniejsze pułapki interpretacyjne - matura 2026Dramat romantyczny jest jak pole minowe, ponieważ CKE sprawdza nie tylko znajomość treści, ale przede wszystkim wszechstronną wiedzę. Odrzucenie klasycznych reguł (jedności) było konieczne ideologicznie, ponieważ tylko to pozwoliło wpleść do utworu patriotyzm, martyrologię i fantastykę. Forma gatunku celowo jest asceniczna (trudna do wystawienia) i synkretyczna, co jest widoczne w "Dziadach" przez mieszanie patosu (martyrologia) z groteską (np. Sen Senatora Nowosilcowa), co służy moralnej zemście i dyskredytacji zaborcy. Na maturze mogą pojawić się pytania porównawcze, dlatego ważne, by odróżniać dwa bieguny ideologiczne: mesjanizm (bierne cierpienie/odkupienie u Mickiewicza),winkelriedyzm (czynna walka/poświęcenie u Słowackiego).Najważniejsze, by pamiętać, że prometeizm Konrada musi być analizowany krytycznie, z uwzględnieniem jego klęski i pychy, która gubi go w Wielkiej Improwizacji. Pułapka maturalna: Konrad nie jest Prometeuszem, który odniósł sukces. Ratuje go przede wszystkim interwencja Ks. Piotra.
Powieść "Chłopi" Władysława Reymonta (Nagroda Nobla, 1924) nie tylko dotyczy życia polskiej wsi, lecz jest wielowarstwowym obrazem egzystencji ludzkiej. Aby uzyskać wysokie wyniki na maturze, ważne jest zrozumienie, że utwór jest syntezą prądów modernizmu. Przeczytaj przewodnik analityczny dla maturzystów i przygotuj się do egzaminów.Chłopi - konteksty literackie i kontekst teoretyczny Te konteksty definiują artystyczną przynależność "Chłopów" do Młodej Polski i tłumaczą, dlaczego dzieło Reymonta jest monumentalne (epopeja i estetyka).Synteza modernizmuReymont połączył sprzeczne prądy Młodej Polski w celu stworzenia kompleksowej wizji wsi Lipce.Naturalizm: narzędzie do surowego, niemal naukowego, ukazania życia chłopskiej gromady, rządzonej przez prymitywne instynkty (płciowy, posiadania ziemi).Impresjonizm: estetyczne przeciwieństwo naturalizmu. Wprowadza element zmysłowego piękna i liryzmu poprzez opisy przyrody, barw i światłocienia (np. opis słońca jako "kadź roztopionego żelaza"). Służy to psychologizacji i estetyzacji prozy. Symbolizm: nadanie materialnej rzeczywistości głębszego, uniwersalnego znaczenia (np. śmierć Boryny jako symbol siewcy).Epopeja chłopska"Chłopi" są monumentalnym utworem, który przedstawia panoramiczny obraz ważnej społeczności.Ramy epickie: akcja jest cykliczna (Jesień, Zima, Wiosna, Lato), co spaja losy bohaterów z rytmem natury i nadaje dziełu uniwersalny charakter. Scena batalistyczna: konflikt z dworem o las to literacka scena batalistyczna, która podnosi chłopów do rangi podmiotu zdolnego do walki o swoje prawa.Chłopi - kontekst historycznyPowieść, której akcja toczy się na przełomie XIX i XX wieku, wymaga kontekstu, który wyjaśnia sytuację majątkową i społeczną chłopów.Uwłaszczenie i spory majątkoweChoć w "Chłopach" wieś została ukazana już po uwłaszczeniu (które miało miejsce w Królestwie Polskim w 1864 r.), problemy związane z własnością ziemi są wciąż żywe. Konflikt o las jest tego najlepszym przykładem, pokazując, że chłopi, choć wolni, wciąż muszą walczyć o utrzymanie swojego majątku i swoich praw z dworem.Wielka emigracja i pielgrzymowanieAkcja powieści umiejscowiona jest w okresie, kiedy poezja romantyczna (Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego) wciąż stanowiła ważny kontekst dla polskiej kultury. Chłopi są jednak przedstawieni jako samoistna siła, która w przeciwieństwie do wydziedziczonej z ziemi i emigrującej szlachty, trwa przy ziemi i stanowi ten rdzeń narodowy, o który walczyli romantycy.Kontekst kulturowy i religijnyTe konteksty pozwalają zrozumieć motyw tradycji, obyczaju i zbiorowości oraz zasady moralne mieszkańców wsi. Rytm cykliczny: życie Lipiec jest ściśle związane z rytmem natury i obrzędów (siewy, żniwa, obchody Bożego Ciała, Wielkanoc). Ta powtarzalność sprawia, że postacie stają się archetypami (Maciej Boryna jako Ojciec i Gospodarz, Antek jako Młody Buntownik, Jagna jako femme fatale), a ich czyny nabierają charakteru mitycznego (odzwierciedlają odwieczne, uniwersalne prawdy o życiu człowieka i natury, a nie tylko konkretne wydarzenia. Na przykład, śmierć Macieja Boryny na polu, polegająca na symbolicznym zasiewaniu ziarna, nie jest tylko śmiercią chłopa, ale rytuałem przejścia i symbolem wiecznego odradzania się). Często widoczny jest synkretyzm pogański i katolicki. Władza obyczajów: tradycje stanowią nienaruszalny kodeks moralny i społeczny, który jest silniejszy niż formalne prawo. Obyczaj ten decyduje o losie jednostki (np. wygnanie Jagny).Rola religii: wiara katolicka jest głęboko zakorzeniona i nierozerwalnie związana z codziennymi obowiązkami i rytuałami socjalnymi, umacniając więzi w społeczności.Kontekst społeczny i ekonomiczny To wyjaśnienie motywy konfliktu, hierarchii i materializmu.Ziemia jako wartość nadrzędna: ziemia jest najwyższą wartością materialną, decydującą o pozycji społecznej i przetrwaniu. Jest to siła tak potężna, że unieważnia więzy rodzinne (konflikt Boryny i Antka o grunt) i jest przyczyną małżeństw (np. Maciej i Jagna). Instynkt posiadania: konflikty rodzinne (Boryna vs. Antek) są zredukowane do walki o majątek i przetrwanie, co jest cechą naturalizmu. W Lipcach liczy się wartość gruntu, a nie pieniędzy. Autonomia gromady: społeczność jest zorganizowana wokół wspólnych celów i tradycji (sąd wiejski). Siła gromady dominuje nad jednostką, co widać w zbiorowej, brutalnej decyzji o wygnaniu Jagny (usunięcie elementu destabilizującego).Kontekst egzystencjalnyDotyczy analizy natury ludzkiej i roli jednostki w społeczeństwie.Instynkty: życie bohaterów jest zdeterminowane przez fundamentalne instynkty, takie jak posiadanie ziemi, życie w gromadzie oraz instynkt płciowy (Jagna, Antek). Los wybrańca/ofiary: Jagna jest uosobieniem nieskrępowanej, pierwotnej natury i instynktu płciowego. Jej postawa, sprzeczna z normami społecznymi, prowadzi do jej wygnania. Scena ta jest interpretowana jako akt rytualnego oczyszczenia - Jagna staje się społeczną ofiarą niezbędną do zachowania ładu w gromadzie.Tragizm starców: los starych ludzi, jak Agata, zdanych na łaskę dzieci i upokorzenia, ukazuje surowy zanik empatii w obliczu nieustannej walki o byt, co jest cechą naturalizmu.Konteksty w Chłopach na maturze W ostatnich latach CKE konsekwentnie wykorzystuje "Chłopów" do złożonej analizy, zmuszając maturzystów do łączenia sprzecznych prądów. Najważniejszą pułapką interpretacyjną jest konieczność rozróżniania: naturalizmu (instynkt, biologizm, brutalność zbiorowości),impresjonizmu (liryzacja natury, estetyka). Centralny jest status Ziemi jako świętości i głównego determinantu materialnego, który podporządkowuje związki międzyludzkie prawu posiadania. Ponadto, zrozumienie wygnanie Jagny wyjaśnia uniwersalny charakter epopei. To nie tylko moralny osąd, ale przede wszystkim naturalistyczny akt higieny społecznej. Kolektyw, kierując się instynktem przetrwania, brutalnie usuwa element destrukcyjny.
Barok jest epoką chaosu, kryzysu i niestabilności. Odrzuciwszy renesansową harmonię, poezja musiała znaleźć nowy język, który odda złożoność świata. Charakterystycznym stylem stał się marinizm - poetyka kunsztu i intelektualnego zdumienia. Zrozumienie, czym jest ten koncept i jaką funkcję pełni pozwala na interpretację ówczesnej twórczości polskiej.Kto stworzył marinizm?W poezji europejskiego baroku marinizm jest prądem literackim zapoczątkowanym przez wybitnego włoskiego poetę Giambattistę Marino, od którego nazwiska pochodzi nazwa. Ta strategia poetycka wywodzi się z Włoch, ale miała swoje odpowiedniki w innych krajach: w literaturze hiszpańskiej rozwinęła się w gongoryzm,w Polsce widoczna jest przede wszystkim w twórczości Jana Andrzeja Morsztyna i Daniela Naborowskiego. Marinizm - czym się charakteryzuje?Marinizm to poezja nastawiona na olśnienie intelektualne i formalną wirtuozerię. Cel estetyczny: admirałcjaNadrzędną zasadą marinizmu jest dążenie do zaskoczenia i zdumienia odbiorcy (łac. admiratio). Poeta celowo stosuje gwałtowne przeskoki myślowe i nieoczekiwane skojarzenia, aby "zaatakować" i zszokować czytelnika. Ten przesyt formy i dążenie do maksymalnej efektywności formalnej mają charakter manierystyczny.Koncept To zaskakujący, oryginalny i intelektualnie błyskotliwy pomysł, który stanowi kompozycyjną i myślową oś całego utworu (np. porównanie kochanka do trupa). Koncept sprawia, że nawet z pozoru banalna prawda staje się wiarygodna i odkrywcza dla odbiorcy, ponieważ została ujęta w wyszukaną formę. W poezji marynistycznej dominowały tematy związane z rozkoszami ziemskimi. Środki stylistyczne (narzędzia konceptu)Marinistyczny język jest kwiecisty, a sama forma przesadna i nadmiernie ekspresywna. Twórcy poprzez grę słów pokazywali swój kunszt. Realizacja konceptu opiera się na bogactwie figur retorycznych:aliteracja: powtórzenie tych samych głosek na początku lub w akcentowanych miejscach wyrazów (tzw. instrumentacja głoskowa), służy wzmocnieniu brzmienia i rytmu utworu (np. w opisach vanitas),anafora: powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów/zdań, np. wielokrotne "Prędzej..." w Niestatku Morsztyna bądź "Z czasem..." w Marności Naborowskiego,antyteza (przeciwstawienie): to najważniejszy środek wyrazu artystycznego, polegający na kontrastowym zestawieniu przeciwstawnych pojęć w celu podkreślenia dylematu lub sprzeczności (życie kontra śmierć, sacrum kontra profanum), np. "Ty - strzałą śmierci, ja - strzałą miłości" (Do trupa, Morsztyn),enumeracja (wyliczenie): służy budowaniu dowodu retorycznego, prowadzącego do nieodpartej pointy (konceptu), np. u Naborowskiego wyliczanie ulotnych zjawisk: "dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt - żywot ludzki",hiperbola: celowe, retoryczne wyolbrzymienie w celu potęgowania siły wyrazu oraz do dramatyzacji uczuć i dowodzenia słuszności konceptu, np. życie zredukowane do "czwartej części mgnienia" (ekstremalne pomniejszenie skali) w Krótkości żywota Naborowskiego,inwersja: zmiana naturalnego porządku słów w zdaniu (szyk przestawny) w celu podkreślenia wyrazu lub utrzymania rytmu, typowe dla kwiecistego stylu Naborowskiego i Morsztyna,metafora (przenośnia): zestawienie wyrazów posiadających ukryte znaczenie, np. "Płomień skryty" jako ukryte, intensywne uczucie w Do trupa Morsztyna,oksymoron: połączenie wyrazów o sprzecznym znaczeniu, takie jak "gorzkie szczęście" podkreślające dualizm ludzkiego życia, potęgujące wyraz emocjonalny i intelektualny utworu,paradoks: twierdzenie, które na pierwszy rzut oka jest sprzeczne z logiką, ale zawiera ukrytą, głęboką prawdę filozoficzną lub moralną, np. u Naborowskiego "kolebka grobem" (narodziny są początkiem umierania) bądź u Morsztyna "Prędzej stała będzie Fortuna" (twierdzenie niemożliwe).Czy marinizm i konceptyzm to to samo?Terminy te są ze sobą blisko powiązane i często używane zamiennie jako określenie stylu poetyckiego. Konceptyzm jest ogólną, szerszą nazwą poetyki barokowej, której celem jest intelektualny dowcip i zaskakujący koncept. Natomiast marinizm to konkretna odmiana konceptyzmu, która koncentruje się na estetycznym i formalnym popisie, często w służbie miłości i życia towarzyskiego. Konceptyzm rozwinął się jako prąd literacki poza marinizmem jako hiszpański gongoryzm. Marinizm - przykłady w literaturze polskiejW polskiej literaturze marinizm przybrał dwa główne, kontrastujące oblicza, które są często wymagane przy analizie maturalnej.Jan Andrzej MorsztynMorsztyn jest reprezentantem czystego marinizmu i dworskiej poezji estetycznej, dla którego forma jest ważniejsza niż treść. Głównym celem jest zdumienie, popis retoryczny i olśnienie estetyczne. Dominujące motywy to miłość dworska, niestałość i zmysłowość."Do trupa": koncept opiera się na skrajnej antytezie (przeciwstawieniu) zakochanego podmiotu lirycznego ze zmarłym (trupem). Morsztyn dowodzi, że jego cierpienie z miłości (życie) jest analogiczne, a nawet gorsze niż stan martwego (śmierć). "Niestatek": koncept polega na zestawieniu niemożliwych zdarzeń przy użyciu anafory ("Prędzej...") i paradoksów (np. "Prędzej stała będzie Fortuna"). Służy to retorycznemu wzmocnieniu dowcipnej pointy: niestałość kobiecej natury jest niemożliwa do zmiany.Daniel NaborowskiNaborowski wykorzystuje koncept jako środek do wyrażenia głębokiej prawdy egzystencjalnej (często nawiązującej do Księgi Koheleta). Ujęcie prawdy, refleksja moralna i filozoficzna to główne cele jego twórczości. Motywy, które dominują to przemijanie (vanitas), kruchość życia oraz cnota. "Krótkość żywota": koncept redukcyjny. Życie ludzkie zostaje zredukowane do ulotnej chwili "czwartej części mgnienia". Koncept osiągnięto przez enumerację coraz mniej materialnych zjawisk: "dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt - żywot ludzki"."Marność": konkluzja filozoficzna. Mimo dominacji motywu vanitas, Naborowski nie jest pesymistą. Radzi zachować cnotę i umiar, akceptując świat jako dzieło Boga. Koncept służy tu moralnej konkluzji.Marinizm - wnioski maturalneDla maturzysty najważniejsze jest strategiczne rozróżnienie: Morsztyn wykorzystuje koncept (np. antytezę w Do trupa) do estetycznego popisu i udowodnienia dowcipnej, salonowej tezy (poezja dworska). Naborowski używa konceptu (np. redukcja życia do "punktu" w Krótkości żywota) jako środka do refleksji metafizycznej na temat vanitas i cnoty.Na egzaminie wymagana jest umiejętność odróżnienia konceptu (całościowy, zaskakujący pomysł utworu) od środków stylistycznych, które służą jako narzędzia do jego zbudowania i wzmocnienia szokującego efektu. Częsty błąd polega na utożsamianiu pomysłu utworu z pojedynczymi ozdobnikami. CKE natomiast wymaga, aby wskazać koncept i udowodnić, że został on zbudowany z precyzyjnych figur retorycznych.
W "Panu Tadeuszu" spowiedź Jacka Soplicy to moment, który redefiniuje postać bohatera i jest ideologicznym przesłaniem Adama Mickiewicza. Stanowi ona studium dynamicznej przemiany wewnętrznej bohatera romantycznego, który odkupuje swoje winy. Spowiedź Jacka Soplicy w punktachHistoria Jacka Soplicy jest klasycznym przykładem bohatera dynamicznego. Głównym celem spowiedzi jest uzyskanie przebaczenia za zbrodnię na Stolniku Horeszce, oczyszczenie imienia i podsumowanie życia poświęconego pokucie i patriotyzmowi. Życie Jacka dzieli się na następujące etapy.Młodość i zraniona dumaJacek Soplica był odważnym, porywczym szlachcicem (zwanym "Wojewodą" z powodu wpływów na sejmikach i nieformalnego przywództwa nad drobną szlachtą). Był zakochany w Ewie Horeszkównie, jednak Stolnik odmówił zgody na ślub, podając mu "czarną polewkę" (symbol odmowy oświadczyn).Zabójstwo StolnikaW czasie najazdu Moskali na zamek Jacek zabił Stolnika w afekcie. Czyn ten, popełniony ze zranionej pychy, gniewu i chęci zemsty, został zinterpretowany jako zdrada ojczyzny.Jacek Soplica, fragment filmu "Pan Tadeusz"Pokuta i nowa tożsamośćJacek uciekł za granicę, poślubił wieśniaczkę (z którą miał syna Tadeusza), a po jej śmierci powierzył Tadeusza Sędziemu. Wstąpił do zakonu, przyjmując imię Ksiądz Robak (symbol pokory i uniżenia). Działalność emisariuszaJacek został bernardynem-emisariuszem. Działał w konspiracji na Litwie, poświęcając życie służbie narodowi, co było jego formą odkupienia winy poprzez czyn patriotyczny.Śmierć i odkupienieZginął od ran odniesionych w walce (uratował w ten sposób Hrabiego i Gerwazego). Na łożu śmierci usłyszał przebaczenie od Gerwazego, co zakończyło spór rodowy. Jakie grzechy popełnił Jacek Soplica?Wina Jacka Soplicy jest wielowymiarowa i wykracza poza sam czyn zabójstwa. Grzech osobisty: zabicie Stolnika Horeszki podczas ataku Moskali. Jacek przyznaje, że był to strzał w porywie szału, złości i zemsty, spowodowany urażoną ambicją i zranioną miłością. Wina ta jest zakorzeniona w jego impulsywności.Źródło winy: przyczyną całego dramatu była pycha. Jacek nie mógł pogodzić się z upokorzeniem i odrzuceniem, co doprowadziło do morderstwa i tułaczki. Jego późniejsza pokora (imię Robak) jest celową antytezą tej wady.Wina publiczna. Choć Jacek odrzucił propozycje Rosjan i nie służył Moskalom, jego czyn został publicznie uznany za zdradę narodową. Moskale bowiem w nagrodę podarowali Soplicom majątek Horeszków, co skompromitowało go publicznie jako rzekomego sprzymierzeńca wroga. Piętno zdrajcy było dla Jacka najcięższym ciężarem moralnym. Wina osobista. Jacek sam przyczynił się do nieszczęścia swojej żony (którą poślubił z rozpaczy i której nie kochał), co pogłębiało jego frustrację i alkoholizm. Zaniedbał także wychowanie syna Tadeusza. Jacek Soplica, fragment filmu "Pan Tadeusz"Komu spowiadał się Jacek Soplica?Spowiedź, która ma charakter publiczny, odbyła się na łożu śmierci. Jacek Soplica wyznał swoje grzechy Gerwazemu Rębajle i swojemu bratu, Sędziemu Soplicy. Obecność Gerwazego była istotna, ponieważ jako wierny klucznik Stolnika i strażnik rodowej vendetty, uosabiał on pokrzywdzoną stronę konfliktu. Uzyskanie od niego przebaczenia było niezbędne nie tylko dla duchowego rozgrzeszenia Jacka, ale przede wszystkim dla pojednania rodów i zakończenia archaicznego sporu szlacheckiego, co było warunkiem koniecznym do zjednoczenia narodu. Co zrobił Gerwazy po wysłuchaniu spowiedzi Jacka Soplicy?Reakcja Gerwazego jest punktem kulminacyjnym symbolizującym triumf wspólnego celu narodowego nad zemstą rodową (vendetta). Gerwazy, wstrząśnięty wyznaniem i widokiem umierającego Jacka, ujawnia skrywaną latami tajemnicę. Stolnik Horeszko, umierając, wykonał znak krzyża w stronę Jacka, co było dowodem na to, że mu przebaczył. Gerwazy zataił ten fakt, ponieważ kierowała nim ślepa żądza zemsty. Gerwazy, fragment filmu "Pan Tadeusz"Ten akt kończy spór Horeszków i Sopliców, uwalniając szlachtę od archaicznego systemu zemsty i umożliwiając im zjednoczenie w walce przeciwko Moskalom. Spowiedź Jacka Soplicy - która księga i wers?Wyznanie Jacka Soplicy jest centralnym wątkiem Księgi X "Pana Tadeusza", zatytułowanej Emigracja. Jacek. Spowiedź zajmuje znaczną część tej księgi: od momentu odnalezienia rannego Księdza Robaka aż do jego śmierci. Scena ta funkcjonuje jako mechanizm retrospekcyjny, wyjaśniający motywacje bohatera i przywracający mu honor, zmazany przez plotki i pozory zdrady.Spowiedź Jacka Soplicy - jak przygotować się do matury?Scena spowiedzi to idealny materiał do użycia w tematach powtarzających się w ostatnich latach:Bohater dynamiczny i przemiana. Spowiedź dowodzi, że przemiana Jacka była autentyczna. Fakt, że Jacek żył w nieświadomości przebaczenia Stolnika, czyni jego całą pokutę dobrowolnym, bezinteresownym zadośćuczynieniem (argument dla tematu poświęcenia). Kontekst porównawczy. Jacek Soplica to "urealniony" bohater romantyczny, który (podobnie jak Kmicic z "Potopu") odkupuje winę pod przybranym nazwiskiem poprzez służbę narodową. "Człowiek - istota pełna sprzeczności" (matura 2023). Jacek jest postacią wewnętrznie sprzeczną: morderca w habicie mnicha, człowiek pychy i pokory jednocześnie. Ta sprzeczność motywuje go do heroicznej przemiany.
Tęsknota jest centralnym i ponadczasowym motywem w literaturze. Wykracza ona poza zwykłe uczucie, stając się siłą napędową fabuły, motywacją dla bohaterów i narzędziem do eksplorowania kryzysu wartości. Wielopoziomowa rola tęsknoty wynika z jej zdolności do przenikania przez różne epoki literackie: od mitologicznego objaśniania świata, przez romantyczną idealizację utraconej ojczyzny, aż po pozytywistyczną analizę psychologiczną bohatera. Tęsknota w literaturze - znaczenieUczucie tęsknoty definiuje się jako intensywne pragnienie osób, miejsc, stanów lub rzeczy, które są nieosiągalne lub utracone. Motyw ten najczęściej stanowi przyczynę sprawczą rozwoju fabuły lub psychiki bohatera. W literaturze tęsknota może być siłą budującą (np. motywuje do twórczości lub wytrwałości) lub niszczącą (prowadzi do paraliżu, obsesji lub klęski).Motyw tęsknoty w literaturze - przykłady Aby ułatwić przygotowania maturalne, można skategoryzować tęsknotę w pięciu ujęciach, co najlepiej oddadzą przybliżone przykłady z lektur. Motyw tęsknoty za ojczyznąTo głębokie pragnienie powrotu do ojczyzny, związane z losem tułacza i pielgrzyma. To jeden z najczęściej pojawiających się motywów w polskiej literaturze, zwłaszcza w okresie zaborów i Wielkiej Emigracji. W tym kontekście tęsknota była siłą podtrzymującą tożsamość i ducha narodowego.Przykład: Latarnik, Henryk SienkiewiczTęsknota za ojczyzną i jej językiem (wywołana otrzymanym egzemplarzem "Pana Tadeusza") okazuje się siłą niszczącą. Choć szlachetna, paraliżuje Skawińskiego, prowadząc do zaniedbania obowiązków, utraty pracy i wyruszenia w dalszą tułaczkę. Tęsknota za osobąŻal za zmarłą, ukochaną osobą lub utraconą miłością. Jest to dominujący motyw w literaturze oraz w analizie psychologicznej bohaterów.Przykład: Potop, Henryk SienkiewiczTęsknota Kmicica za bliskością i przebaczeniem Oleńki Billewiczówny jest impulsowym, osobistym powodem przemiany z awanturnika i hulaki w bohatera narodowego.Tęsknota za stanem idealnymŻal za utraconym czasem, zwłaszcza dzieciństwem lub Arkadią (krainą idealnego szczęścia). Przybiera postać idealizacji przeszłości lub może też dotyczyć tęsknoty za utopią społeczną.Przykład: Sklepy cynamonowe, Bruno SchulzTęsknota za Arkadią dzieciństwa, rozumianą jako bezpieczny, magiczny czas pierwotny, staje się siłą twórczą. To uczucie przenika teraźniejszość, deformując codzienność za pomocą wyobraźni.Tęsknota egzystencjalnaTo wszechogarniający smutek i poszukiwanie sensu, Boga, absolutu lub utraconego ładu. Ujawnia się w kryzysach światopoglądowych, lub w poszukiwaniu wzniosłego celu.Przykład: Kordian, Juliusz SłowackiPodróż Kordiana po Europie jest poszukiwaniem idei i wzniosłego celu, który mógłby wypełnić pustkę w życiu bohatera. Jest to tęsknota za absolutnym sensem działania.Motyw tęsknoty za domem w literaturzeTęsknota za domem i miejscem pochodzenia jest nierozerwalnie związana z motywem tułacza oraz Arkadii.Przykład: Odyseja, HomerMotyw nostos (powrotu do domu). Tęsknota Odyseusza za Itaką i Penelopą jest siłą napędową jego wytrwałości, motywującą go do pokonywania przeszkód i powrotu do ojczyzny.Motyw tęsknoty w lekturachOdwołanie się do kontekstów biblijnych, mitologicznych i kanonicznych lektur pozwala skutecznie wykorzystać motyw tęsknoty na maturze z języka polskiego. Motyw tęsknoty w Mitologii Jana ParandowskiegoMit o Demeter i Persefonie przedstawia tęsknotę matki za córką porwaną do Hadesu. Rozpacz jest tak intensywna, że bogini urodzaju, zaprzestaje wypełniania swoich boskich obowiązków. Jej gniew i smutek przenoszą się na cały świat, gdzie:panuje całoroczna zima,ziemia przestaje rodzić,nastaje wieczny nieurodzaj,ludziom grozi głód.Tłumaczenie w ten sposób zjawiska pór roku (jesień i zima to czas, gdy Persefona wraca do Hadesu), ukazuje, że tęsknota jest siłą kształtującą świat.Motyw tęsknoty - Biblia Psalm 137 ("Nad rzekami Babilonu...") stanowi archetyp tęsknoty narodowej i wygnania. Fabuła opowiada o losie Izraelitów, którzy zostali uprowadzeni do niewoli babilońskiej i zasiadają nad rzekami Babilonu. Lament dotyczy utraty Jerozolimy (Syjonu). Tęsknota ta przybiera formę dramatycznej odmowy - wezwani do radosnego śpiewania na obcej ziemi, Izraelici odmawiają, pytając retorycznie: "Jakże mamy śpiewać pieśń Pańską w obcej ziemi?". Odmowa ta symbolizuje duchową wierność ojczyźnie. Motyw ten stał się punktem odniesienia dla polskich twórców, zwłaszcza w dobie zaborów, jako biblijny paradygmat dla koncepcji "narodu bez państwa". Motyw tęsknoty w Trenach Jana KochanowskiegoTęsknota w "Trenach" jest konsekwencją żalu po stracie córki Urszulki. Początkowo jest to siła niszcząca, prowadząca do kryzysu filozoficznego i zwątpienia w dotychczasowe wartości (stoicyzm, renesansowy ład). Ostatecznie tęsknota okazuje się budująca, gdy ból zostaje przezwyciężony, a poeta odnajduje pocieszenie w wierze i powrocie do ładu. "Treny" stanowią zatem studium tęsknoty od rozpaczy po akceptację.Motyw tęsknoty w Sonetach krymskich Adama MickiewiczaCały cykl jest przesycony tęsknotą narodową i stanowi studium kondycji emigranta. Pielgrzym, główny bohater, podziwia piękno Krymu, lecz jego myśli wciąż krążą wokół utraconej ojczyzny. Tęsknota wzmaga jego poczucie alienacji na obcej ziemi i w kontraście do idealizacji w "Panu Tadeuszu" jest przesiąknięta smutkiem wygnania.Motyw tęsknoty - Pan Tadeusz, Adam MickiewiczW "Panu Tadeuszu" tęsknota jest siłą budującą tożsamość. Jest to utwór powstały z tęsknoty poety za krajem, która przejawia się w:idealizacji Litwy (porównanie jej do zdrowia w Inwokacji),obronie jej piękna (sprzeciw Tadeusza wobec zachwytów nad Włochami),kultywowaniu dawnych tradycji i drobiazgowym utrwalaniu obyczajów (zasada grzeczności, uczty, zwyczaje myśliwskie, gościnność, polonez, ubiór).Tęsknota ta staje się aktem patriotyzmu, oporu przeciwko wynarodowieniu i wyrazem silnych uczuć narodowych.Motyw tęsknoty w Lalce Bolesława PrusaTęsknota Stanisława Wokulskiego za odrzucającą go Izabelą Łęcką jest siłą ambiwalentną.Początkowo działa konstruktywnie. Motywuje Wokulskiego do podjęcia ryzyka, wyjazdu w interesach do Bułgarii i zdobycia majątku. Jest to dla niego motor do szybkiego załatwiania spraw i powrotu.Z czasem jednak tęsknota przeradza się w destrukcyjną obsesję. Izabela staje się dla niego bożkiem, co prowadzi do utraty racjonalności, rezygnacji z pozytywistycznych ideałów i ostatecznej klęski życiowej. Tęsknota ta okazuje się anachroniczna - romantyczne uczucie w realistycznym świecie musi zakończyć się porażką. Dodatkowo w "Lalce" Ignacy Rzecki odczuwa tęsknotę za minionym porządkiem (epoką napoleońską), która jednak stabilizuje jego życie i pozwala mu dbać o sprawy Wokulskiego. Motyw tęsknoty w Przedwiośniu Stefana ŻeromskiegoW "Przedwiośniu" tęsknota dotyczy przede wszystkim utopii społecznej. Opowieść ojca o szklanych domach wywołuje u Cezarego Baryki pragnienie idealnej, odrodzonej i sprawiedliwej Polski. Zderzenie tej tęsknoty z brutalną rzeczywistością (biedy i chaosu powojennej Polski) prowadzi do głębokiego rozczarowania i ostatecznie do buntu. Jest to dowód na to, że niezaspokojona tęsknota za ideałem może być siłą destabilizującą. Warto wspomnieć o Arkadii w Nawłoci, która jest złudną krainą szczęścia, odciętą od prawdziwych problemów, co pogłębia poczucie utraconej utopii.Motyw tęsknoty - rozprawkaW najnowszej formule 2023 CKE stawia na szerokie tematy (np. sprzeczności, bunt, relacje). Oznacza to, że tęsknota może być uzasadnieniem psychologicznym działań bohatera. Dla maturzysty jest to motyw, który pozwala na integrację różnych lektur i pozwala na zrozumienie złożonych problemów, które są stale obecne w arkuszach egzaminacyjnych.Przykłady zastosowania motywu tęsknoty w tematach maturalnychMatura 2023: "Człowiek - istota pełna sprzeczności"Sprzeczność Stanisława Wokulskiego w "Lalce" jest wynikiem irracjonalnej tęsknoty za miłością romantyczną (Izabelą), która stoi w konflikcie z jego pozytywistycznym rozumem. Tęsknota jest więc przyczyną jego wewnętrznego dramatu.Matura 2024: "Bunt i jego konsekwencje dla człowieka"Bunt Cezarego Baryki w "Przedwiośniu" jest konsekwencją tęsknoty za utopijną wizją ojczyzny (szklane domy), którą zderza z nędzną, realną Polską, co prowadzi do ostatecznej konfrontacji. Podobnie postawa Rzeckiego to wewnętrzny bunt, napędzany tęsknotą za epoką napoleońską.Matura 2024: "Jak relacja z drugą osobą kształtuje człowieka?"W "Lalce" tęsknota Wokulskiego za Łęcką kształtuje go negatywnie. Początkowo jest ona konstruktywnym motorem jego działań. Jednakże z czasem ewoluuje w destrukcyjną obsesję i ślepą idealizację, co prowadzi do porzucenia pozytywistycznych ideałów (praca dla nauki, racjonalizm) i finalnej klęski życiowej.
Dodekathlos, czyli 12 prac Heraklesa, to nie tylko katalog mitycznych walk, lecz przede wszystkim konieczna pokuta za niewyobrażalną zbrodnię – zabicie własnej rodziny w akcie furii zesłanej przez zazdrosną boginię Herę. 12 prac Heraklesa po kolei Herakles (lub Herkules w wersji rzymskiej) jest archetypem bohatera, który musi przejść przez serię nadludzkich zadań, by zmazać swoją winę i osiągnąć moralne oczyszczenie (katharsis). Lew Nemejski (praca I)Pierwsza praca była testem czystej, niepohamowanej siły i początkiem heroizmu. Lew Nemejski miał nieprzenikalną skórę, dlatego Herakles musiał go udusić gołymi rękoma. Zdobycie jego skóry nie było tylko trofeum – stała się ona pancerzem herosa, symbolicznym elementem jego nowej, heroicznej tożsamości.Hydra Lerneńska (praca II)To zadanie było konfrontacją z odradzającym się złem i chaosem. Wielogłowa Hydra, której głowy odrastały po odcięciu, symbolizowała problem, który zdawał się niemożliwy do rozwiązania. Mimo że pomoc siostrzeńca Iolaosa (polegająca na przypalaniu ran po odciętych głowach Hydry, co miało uniemożliwić im odrastanie) zdyskwalifikowała ten czyn, zdobyty w ten sposób jad posłużył do zatrucia strzał Heraklesa. Narzędzia, które miało się przyczynić do jego późniejszej, tragicznej śmierci.Łania Kerynejska (praca III)Ta praca była testem pokory i wytrwałości, a nie siły. Łania, poświęcona bogini Artemidzie, nie mogła zostać zraniona. Herakles musiał ścigać ją przez cały rok, demonstrując cierpliwość i opanowanie, aby schwytać ją żywcem. To zadanie uczyło go subtelności i poszanowania boskich praw.Dzik Erymantejski (praca IV)Kolejne zadanie polegało na opanowaniu pierwotnego, dzikiego chaosu natury. Herakles, zamiast wdać się w otwartą walkę, wykorzystał topografię i warunki pogodowe. Zapędził dzika w głęboki śnieg, co umożliwiło mu schwytanie potwora i przetransportowanie go żywcem.Stajnie Augiasza (praca V)To symbol wielkiego nieporządku moralnego i politycznego (frazeologizm Stajnia Augiasza). Herakles, aby oczyścić stajnie pełne wieloletniego gnoju, pokazał, że jest również inżynierem. Wykorzystał spryt, przekierowując nurty potężnych rzek (Penejos i Alfejos), aby w ciągu kilku godzin dokonać niemożliwego.Ptaki Stymfalijskie (praca VI)To zadanie stanowiło zwycięstwo nad siłami powietrznymi i zarazą. Ptaki te miały żelazne dzioby i żywiły się ludzkim mięsem. Herakles przepędził je za pomocą spiżowych kołatek (daru Ateny). To ukazuje, że boskie przeznaczenie wspierało jego heroiczne dążenia.Byk Kreteński (praca VII)Schwytanie gigantycznego Byka Kreteńskiego wyznacza ekspansję działań Heraklesa. Byk, symbolizujący boskie szaleństwo (był ojcem Minotaura), został schwytany i przetransportowany do Grecji. Ta praca symbolicznie rozszerza pole heroicznego działania. Klacze Diomedesa (praca VIII)Pojmanie Klaczy Diomedesa, które żywiły się ludzkim mięsem, było symboliczną konfrontacją z barbarzyństwem Tracji. Ich schwytanie reprezentuje cywilizacyjny podbój i porządkowanie świata na krańcach Grecji. Klacze, po pokonaniu ich właściciela, nie powróciły już do pierwotnej, krwiożerczej natury. Pas Hippolity (praca IX)To zadanie dotyczyło pokonania potężnego, obcego plemienia (Amazonek) i zdobycia pasa królowej Hippolity. Pas ten był darem od boga Aresa i stanowił symbol władzy i męstwa Amazonki. Praca ta testowała umiejętności dyplomatyczne i wojenne bohatera poza znaną cywilizacją.Woły Geriona (praca X)Woły Geryona wymagały najdalszej podróży na zachód, do Erytei. To zadanie miało na celu uprowadzenie stad czerwonych wołów należących do potwora o imieniu Gerion. Po drodze Herakles ustanowił Słupy Heraklesa (dzisiejszy Gibraltar), co symbolicznie wyznaczało granice cywilizowanego świata znanego starożytnym Grekom.Jabłka Hesperyd (praca XI)Ta praca wprowadza Heraklesa w sferę kosmiczną. Aby zdobyć jabłka nieśmiertelności, musiał podtrzymywać sklepienie niebieskie za Atlasa. Ten akt przejęcia boskiego ciężaru jest bezpośrednią zapowiedzią jego przyjęcia na Olimp.Cerber (praca XII)Ostatnie zadanie to ostateczny triumf nad śmiercią. Zstąpienie do Hadesu i przyprowadzenie psa-strażnika Cerbera dowiodło, że Herakles ma władzę nad granicą życia i śmierci. To jest fundamentalnym warunkiem jego nieśmiertelności.12 prac Heraklesa – streszczenie Herakles był synem Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny, co sprawiło, że od urodzenia stał się wiecznym celem gniewu Hery, zazdrosnej małżonki Zeusa. To postać naznaczoną tragizmem i boską karą. Prace zostały narzucone Heraklesowi na polecenie wyroczni delfickie jako kara, a także sposób na oczyszczenie oraz zapewnienie sobie nieśmiertelności. Heros musiał zaciągnąć się na służbę u swojego kuzyna, króla Eurysteusa z Myken. Tchórzliwy, lecz mający władzę Eurysteus celowo wybierał najbardziej niebezpieczne i upokarzające próby, mając nadzieję, że Herakles zginie. Paradoksalnie, to właśnie złośliwość króla popchnęła herosa do nadludzkich czynów. 12 prac Heraklesa jest uosobieniem greckiego pojęcia aretē (doskonałości i cnoty). To pokazuje, że heroiczne dążenie do doskonałości stanowi fundament greckiej filozofii etycznej, w której arete osiąga się przez athloi (trud). Symbolizuje to triumf woli nad niesprawiedliwym losem.Pokuta i katharsis: głównym celem 12 prac Heraklesa jest zmycie winy za zabójstwo żony i dzieci. Każde zadanie jest krokiem w stronę moralnego oczyszczenia, warunku wejścia na Olimp.Apoteoza: Herakles zwłaszcza przy Jabłkach Hesperyd (praca XI) dosłownie przejmuje ciężar kosmosu, co umieszcza go w rzędzie istot boskich. To bezpośrednia prefiguracja jego przemiany w boga. Filozofia stojąca za odrzuceniem: zdyskwalifikowanie prac przez Eurysteusa wykonanych przy pomocy innych (praca II pokonanie Hydry Lerneńskiej) lub z wykorzystaniem sprytu i za pieniądze (praca V oczyszczenie Stajni Augiasza) ustanawia paradygmat moralny, że praca dla odkupienia musi być bezinteresowna i wymagać trudu, a nie tylko efektu. Wymień 12 prac Heraklesa – argumentacja maturalnaDla maturzysty 12 prac Heraklesa to nie tylko historia o walce z potworami, ale przede wszystkim gotowy materiał do argumentacji na tematy cierpienia, odkupienia, uporu, heroizmu oraz frazeologii.Herkulesowa praca – zadanie wymagające nadludzkiej siły i wytrwałości, wydające się niemożliwe do wykonania. Idealny argument do tematów o uporze, przełamywaniu barier i realizacji celów oraz życiowych ambicji. Można tego użyć w odniesieniu do Stanisława Wokulskiego ("Lalka"), który podejmuje heroiczną, choć beznadziejną, herkulesową pracę zdobycia serca Izabeli lub w kontekście Prometeusza (nadludzkie poświęcenie).Stajnia Augiasza – wielki nieporządek, bałagan (zwłaszcza w sferze moralnej, politycznej lub organizacyjnej), który wymaga radykalnych środków oczyszczenia. Używany do chaosu społecznego, opisu korupcji, moralnego upadku lub problemów, które zdają się niemożliwe do rozwiązania bez gwałtownej, rewolucyjnej zmiany (np. odniesienie do polskiego społeczeństwa w "Dziadach" cz. III lub potrzeby reform).Koszula Dejaniry – coś, co sprawia nieznośne cierpienie, okrutną mękę, od której nie można się uwolnić. Doskonały kontekst do tematów o bólu, który jest nieuchronny i wieczny (np. martyrologia narodu w romantyzmie, cierpienie bohatera dotkniętego fatum, które jest nie do uniknięcia, nawet po zmazaniu winy).
Inwokacja to najbardziej rozpoznawalny i emocjonalny fragment "Pana Tadeusza". Nie jest to tylko tekst piosenki ani piękny wiersz o Litwie, a manifest romantycznego wygnańca, z którego można skorzystać, aby stworzyć argumenty maturalne na temat tęsknoty, pamięci, tożsamości kulturowej i roli artysty. Pan Tadeusz – inwokacjaInwokacja (łac. invocatio, czyli wezwanie) to uroczysta i rozbudowana apostrofa skierowana do bóstwa, Muzy lub sił nadprzyrodzonych z prośbą o natchnienie i wsparcie w procesie tworzenia dzieła epickiego. Tradycyjnie jest umieszczana na początku utworu epickiego, aby wprowadzić czytelnika w ton i tematykę dzieła. Technika ta została zapożyczona z antycznych epopei (szczególnie "Iliady" Homera) i służyła nadaniu utworowi poważnego, podniosłego tonu. W "Panu Tadeuszu" Mickiewicz buduje u odbiorcy patriotyczny nastrój, wprowadza go w poświęcenie, oddanie i głęboką więź z ojczyzną. Inwokacja jest retorycznym wezwaniem podzielonym na dwie główne części adresowane kolejno:do Ojczyzny (Litwa) porównanej do zdrowia,do Panny Świętej jako patronki narodu z prośbą o cud.Inwokacja Pan Tadeusz – tekstLitwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie.Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobieWidzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.Panno Święta, co Jasnej bronisz CzęstochowyI w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowyNowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem(Gdy od płaczącej matki pod Twoję opiekęOfiarowany, martwą podniosłem powiekęI zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń proguIść za wrócone życie podziękować Bogu),Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono.Tymczasem przenoś moję duszę utęsknionąDo tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,A wszystko przepasane, jakby wstęgą, miedząZieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą.Inwokacja – analiza maturalnaMickiewicz dokonał w "Panu Tadeuszu" oryginalnej i celowej transformacji gatunkowej: klasyczny adresat (Muza) został zastąpiony utraconą Ojczyzną (Litwą) i Matką Bożą (Panną Świętą),zamiast czerpać natchnienie poeta inspiruje się osobistym doświadczeniem, stratą i tęsknotą, prosząc o ukojenie smutku wynikającego z emigracyjnej tułaczki oraz cud powrotu do ojczyzny. Ma to charakter romantycznego manifestu estetycznego. Mickiewicz powraca do beztroskich czasów dzieciństwa, sakralizuje osobiste doświadczenia (wspomnienia z dzieciństwa, zdrowie, Nowogródek) i nadaje im status równy klasycznemu natchnieniu.InterpretacjaInwokacja opiera się na trzech najważniejszych motywach, które stanowią doskonałe argumenty do wykorzystania w każdej maturalnej pracy pisemnej lub ustnej.1. Tęsknota jako stan twórczy Mickiewicz wprowadza refleksję egzystencjalną: wartość utraconej ojczyzny jest w pełni poznawalna dopiero w momencie jej bezpowrotnej straty. Podmiot liryczny wyraża to w centralnych wersach: "Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił." Stan kondycji: ojczyzna jako wartość "ty jesteś jak zdrowie" jest metaforą utraty fundamentalnego warunku życia, a tęsknota staje się stanem koniecznym do jej uświadomienia.Impuls twórczy: tęsknota i emigracja pozwalają Mickiewiczowi ujrzeć piękno Litwy "w całej ozdobie", co działa jest filtr pamięci, który wymazuje zło i niedoskonałości, pozostawiając jedynie idealny obraz. Cierpienie i strata są warunkiem koniecznym do prawdziwego poznania. 2. Motyw cudu i boskiej interwencji Zwrócenie się do Matki Bożej (Panny Świętej, Częstochowa, Ostra Brama) jest prośbą o cud powrotu do ojczyzny. Wymiar osobisty: Mickiewicz nawiązanie do własnego, autobiograficznego uzdrowienia w dzieciństwie (Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem...).Wymiar polityczny: po klęsce Powstania Listopadowego i fiasku działań zbrojnych, interwencja boska staje się polityczną metaforą ostatniej nadziei. Poeta, niezdolny do przywrócenia kraju siłą fizyczną, prosi o łaskę, która pozwoli mu opisać ten kraj, tym samym uwieczniając go w kulturze i literaturze poza zasięgiem zaborców.3. Rola pamięci i kreacja ArkadiiPodmiot liryczny jest utożsamiany z samym poetą, Adamem Mickiewiczem, przebywającym na emigracji w Paryżu. Akt kreacji: siła pamięci umożliwia poecie powrót do utraconej rzeczywistości, wyrażony w słowach: "widzę i opisuję".Kultura pamięci: Mickiewicz, przywołując Nowogródek (swoje miasto rodzinne) i sielankowe opisy krajobrazu (barwne nawiązania do przyrody), tworzy topos Arkadii – kraju nieskalanego, wiecznego. Ten akt ocalania za pomocą wspomnień miał wymiar terapeutyczny dla byłych powstańców i wygnańców, tworząc tzw. "kulturę pamięci" na emigracji. Środki stylistyczne i ich funkcja (język idealizacji)Inwokacja jest nasycona figurami retorycznymi, których zadaniem jest idealizacja utraconej Litwy i jej sakralizacja. Język staje się narzędziem do walki z traumą emigracyjną i smutną teraźniejszością pod zaborami poprzez rekreację rzeczywistości.Apostrofa, np. "Litwo! Ojczyzno moja!", "Panno Święta, co jasnej bronisz Częstochowy / I w Ostrej świecisz Bramie": bezpośrednie wezwanie, które nadaje podniosły ton i uosabia ojczyznę, czyniąc ją siłą twórczą oraz łączy wymiar osobisty z narodowym (Kult Matki Bożej jest motywem silnie zakorzenionym w polskiej tradycji, a połączenie symboli Częstochowy (centrum Polski) z Ostrą Bramą (Litwa/Wilno) symbolizuje dawną jedność Rzeczpospolitej Obojga Narodów).Wykrzyknienie (eksklamacja), np. "Litwo! Ojczyzno moja!": wzmacnia ekspresję tęsknoty i bólu. Inwersja (szyk przestawny), np. "Jasnej bronisz Częstochowy": uroczysty, archaizujący styl typowy dla epopei.Epitet, np. "gród zamkowy Nowogródzki, bursztynowy świerzop": idealizacja krajobrazu. Bursztynowy (złoty) świerzop (roślina) - przenosi krajobraz w sferę sacrum i wiecznego piękna, poza zasięg zaborców. Metafora, np. "martwą podniosłem powiekę": ukazanie kondycji podmiotu lirycznego jako stanu uśpienia duchowego, z którego wyrywa go tylko siła wspomnień. Ożywienie (personifikacja), np. "ciche grusze siedzą": antropomorfizacja natury tworzy sielankowy, spokojny i harmonijny obraz ojczyzny, gdzie wszystko jest trwałe i stabilne.Porównanie, np. "gryka jak śnieg biała": wzmacnia malarskość opisu, podkreślając nieskazitelność i czystość utraconego krajobrazu.Anafora, np. "Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała, / Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała": powtórzenie słowa "gdzie" na początku kolejnych wersów tworzy wrażenie podniosłości i spaja fragment, wprowadzając czytelnika w opisywany krajobraz. Inwokacja – wnioski maturalne W przygotowaniach do egzaminu warto nie poprzestawać na streszczeniu, lecz połączyć Inwokację z szerszym kontekstem. Przed maturą dobrze zapamiętać kilka informacji. Transformacja gatunkowaInwokacja nie jest tylko naśladownictwem, ale świadomą modernizacją klasycznego wzorca epopei (zastąpienie Muzy Ojczyzną i Matką Bożą). Kim jest narrator?W Inwokacji przemawia podmiot liryczny poeta-emigrant (utożsamiany z samym Adamem Mickiewiczem) objawiający się jako wygnaniec, dla którego pamięć jest jedynym sposobem na powrót do utraconej ojczyzny. W dalszej części ustępuje miejsca narratorowi epickiemu. Trauma historycznaUtwór powstał po klęsce Powstania Listopadowego, stąd jego elegijny, tęskny charakter i funkcja terapeutyczna dla środowiska emigracyjnego (idea tworzenia "ku pokrzepieniu serc").Autobiograficzne elementyDziałają jako uwierzytelnienie uniwersalnego cierpienia. Mickiewicz wykorzystuje osobistą historię (miejsce, gdzie się wychował i gdzie doznał cudu uzdrowienia) do przekształcenia abstrakcyjnej krainy w realne, namacalne miejsce wspomnień. WersyfikacjaInwokacja jest napisana trzynastozgłoskowcem (7+6), co nadaje tekstowi melodyjności, podniosłego i rytmicznego charakteru, zgodnie z tradycją epopei.Inwokacja stanowi gotowy materiał do wykorzystania w pytaniach jawnych, zwłaszcza jako wyraz tęsknoty za ojczyzną, wolności i poświęcenia. Dodatkowo Mickiewicz udowadnia, że artysta, niezdolny do działania zbrojnego, dokonuje próby przywrócenia utraconego świata za pomocą słowa. A styl (idealizacja krajobrazu, apostrofa do Matki Bożej) nie jest jedynie ozdobnikiem, lecz narzędziem duchowego i kulturowego przetrwania oraz manifestacją miłości do kraju i silnej tożsamości z narodem polskim.
Pradawne opowieści, choć często są postrzegane jako zbiór fantastycznych historii o bogach i herosach, stanowiły dla ówczesnych ludzi pierwszą naukę, historię i kodeks moralny. Na maturze istotna jest nie tylko sama znajomość fabuły, ale przede wszystkim umiejętność klasyfikacji mitów i zrozumienia ich funkcji w kulturze, ponieważ motywy mitologiczne (zwane toposami i archetypami) powracają w literaturze różnych epok. Jakie są rodzaje mitów?Różnorodne mity odpowiadają na fundamentalne pytania ludzkości. To właśnie na ich podstawie dokonywany jest podział na kategorie. Zamiast zapamiętywać skomplikowane nazwy, warto skupić się na ich znaczeniu.Mity kosmogoniczne: opowiadają o tym, jak z pierwotnej pustki wyłonił się świat.Mity teogoniczne: skupiają się na narodzinach bogów, ustalają boski rodowód, hierarchię i podział władzy.Mity antropogeniczne: wyjaśniają, skąd wziął się człowiek i jakie jest jego miejsce w boskim świecie.Mity genealogiczne: koncentrują się na historii i pochodzeniu wielkich rodów, herosów czy plemion, uzasadniając ich wyjątkowy status i związane z nimi klątwy.Mity eschatologiczne: traktują o końcu świata i wizji życia pośmiertnego (Hades, Charon).Taka klasyfikacja ułatwia wykorzystanie mitów jako toposów i archetypów w wypracowaniach maturalnych.Rodzaje mitów i przykładyWszystkie wymienione poniżej przykłady znajdują się w obowiązkowej do przeczytania "Mitologii" Jana Parandowskiego, co czyni je idealnymi argumentami na maturze z języka polskiego.Mit kosmogonicznyTen typ mitów to odpowiedź na pytanie, jak powstał świat. Na egzaminie można wykorzystać opowieści o narodzinach świata z Chaosu, z którego wyłonili się pierwsi bogowie i żywioły, takie jak Gaja (Ziemia) oraz Uranos (Niebo). To idealny przykład, aby omówić motyw porządku wychodzącego z pierwotnego chaosu i uporządkowania świata.Mit teogonicznyTe mity koncentrują się na rodowodzie i życiu bogów. Opisują, skąd wzięli się poszczególni bogowie i jak ukształtowała się ich hierarchia. Najważniejszym wydarzeniem jest Tytanomachia – epicka, dziesięcioletnia wojna, w której młodzi Olimpijczycy pod wodzą Zeusa pokonali starsze pokolenie Tytanów. Zwycięstwo to jest niezbędne do omówienia motywu walki o władzę i ostatecznego ustanowienia boskiego porządku na Olimpie.Mit antropogenicznyTego rodzaju mity odpowiadają na fundamentalne pytanie o pochodzenie człowieka i jego relację z bogami. Na maturze istotny jest mit o Prometeuszu, który ulepił ludzi z gliny i łez, a następnie, kierowany miłością, podarował im ogień i oszukał bogów. Jest to idealny przykład do omówienia archetypu prometejskiego – wzoru postaci buntownika, który poświęca się dla ludzkości. Dodatkowy przykład to mit o Pandorze: opowieść o pierwszej kobiecie zesłanej jako kara za czyn Prometeusza. Niezbędny do omówienia motywu kobiety jako źródła nieszczęść i puszki jako źródła cierpienia. Mit genealogicznyTakie mity skupiają się na historii konkretnych, wielkich rodów, których losy często naznaczone są piętnem lub klątwą. Najważniejszym i najbardziej tragicznym przykładem jest cykl opowieści o rodzie Labdakidów, na którym ciążyło fatum. Historia Edypa, a później jego córki Antygony, jest pomocna przy analizie motywów takich jak klątwa rodowa, przeznaczenie i jego nieuchronność, co jest często omawiane w kontekście dramatu antycznego. Można wykorzystać także mit o Dedalu i Ikarze – historię o ojcu i synu, uciekających z labiryntu. Jest to podstawa archetypu ikaryjskiego (nieposłuszeństwa, pychy, tragicznej śmierci) oraz dedalowego (geniusz, rozsądek).Mit eschatologicznyTe mity dotyczą ostatecznego losu świata i życia pośmiertnego. Choć mitologia grecka nie skupia się na apokaliptycznej wizji końca świata, ważne jest zrozumienie wizji Hadesu – królestwa umarłych. Znajomość elementów, takich jak rzeka Styks, przewoźnik Charon czy Sąd nad duszami, pozwala na omówienie motywu podróży w zaświaty, śmierci i sprawiedliwości pośmiertnej, które powracają w literaturze każdej epoki.Rodzaje mitów i ich funkcjeZnajomość funkcji, jakie pełniły mity w starożytności, pomaga zinterpretować, dlaczego motywy mitologiczne (np. prometejski, ikaryjski, Syzyfa) są tak ważne w późniejszej literaturze. Stanowiły one bowiem uniwersalne narzędzie do interpretacji rzeczywistości – zarówno duchowej, jak i społecznej.Funkcja poznawcza (wyjaśnienie)Mity działały jak pierwotna nauka, zaspokajając podstawową ciekawość człowieka. Dawały proste, ale przekonujące wyjaśnienia dla wszystkich niezrozumiałych zjawisk, których nie dało się racjonalnie wytłumaczyć i w ten sposób porządkowały otaczającą rzeczywistość.Co tłumaczyły? Powstawanie burz, trzęsień ziemi, zmian pór roku (mit o Demeter i Persefonie), położenie gwiazd czy funkcjonowanie wulkanów (np. działanie Hefajstosa jako kowala pod Etną).Funkcja światopoglądowa (wartości i moralność)Mity to podstawa etyki, dostarczająca ludziom systemu wierzeń i wartości tworzących spójny obraz wszechświata. Ustanawiały zasady moralne, określając relacje między ludźmi i bogami. Pokazywały, co spotyka tych, którzy łamią boskie zakazy.Co definiowały? Relacje między ludźmi a bogami, zasady życia religijnego. Określały, co jest dobre, a co złe (pojęcie hybris, czyli kara za skandaliczną pychę, nadmierną pewność siebie, która spotkała np. Ikara, Niobe, Syzyfa, Tantala).Funkcja sakralna (kult i rytuał)Mity były scenariuszem dla obrzędów religijnych. Opisywały, jak czcić bogów, kiedy składać ofiary i jak organizować święta. Dostarczały wzorców, na których opierano rytuały i obrzędy ku czci bogów, organizując w ten sposób życie wspólnoty. Co organizowały? Uroczystości ku czci Dionizosa (teatr), igrzyska ku czci bogów olimpijskich, czy ceremonie pogrzebowe.Funkcja społeczna (tożsamość i władza)Poprzez mity wielkie rody mogły udowodnić swoje boskie pochodzenie, co legitymizowało ich władzę i hierarchię społeczną. Uzasadniały podział ról, obowiązków oraz odmienny status różnych grup społecznych.Co uzasadniały? Pochodzenie założycieli Rzymu (Romulus i Remus) jako synów boga Marsa, wyjątkowe prawa arystokracji wywodzącej swój ród od bogów (np. Heraklesa) lub tradycje danego plemienia.Czy rodzaje mitów pojawiają się na maturze?Analiza arkuszy maturalnych z ostatnich 5 lat pokazuje, że mitologia służy przede wszystkim jako kontekst do uniwersalnych motywów. Oznacza to, że CKE wymaga opanowania archetypów. W 2024 roku uczniowie musieli odwołać się do mitu o Demeter (mity antropogeniczne/teogoniczne) i porównać jej rozpacz z żalem w "Trenie X" Jana Kochanowskiego. Oba utwory, choć z różnych epok, łączy ten sam archetyp cierpiącej matki. Ta zasada dotyczy wszystkich motywów, a w tym:buntu prometejskiego: znajomość mitu o Prometeuszu (bunt jednostki w imię wyższych wartości) to uniwersalny kontekst do omówienia buntu Konrada z "Dziadów" cz. III czy nawet heroizmu doktora Rieux z "Dżumy".tragicznego wyboru: dylemat Antygony (wybór między prawem boskim a ludzkim) to model, który można wykorzystać do analizy każdego konfliktu tragicznego w literaturze późniejszych epok, od Szekspira po Żeromskiego.Wniosek jest prosty: to nie fabularne detale, a funkcja mitów stanowi najbardziej uniwersalny argument do wypracowań maturalnych.
Winkelriedyzm to centralna idea dramatu "Kordian" Juliusza Słowackiego i jednocześnie polemika z koncepcją mesjanizmu Adama Mickiewicza. To jedna z najważniejszych koncepcji polskiego romantyzmu, bezpośrednio odpowiadająca na dylemat: jak walczyć o niepodległość? Polska Winkelriedem narodówWinkelriedyzm został nazwany na cześć poświęcenia własnego życia dla dobra ojczyzny przez Arnolda Winkelrieda - legendarnego, szwajcarskiego żołnierza, który w bitwie pod Sempach (1386 r.) przyjął na własną pierś wrogie włócznie, by otworzyć swojej armii drogę do zwycięstwa. W polskiej literaturze romantycznej postawa Winkelrieda stała się symbolem heroizmu oraz buntu przeciwko bierności i letargowi. Winkelriedyzm to postawa czynnego poświęcenia jednostki bądź całego narodu na rzecz wolności innych. Koncepcja Polska Winkelriedem narodów w dramacie Juliusza Słowackiego "Kordian" oznacza, że rola kraju w walce z carskim absolutyzmem (Świętym Przymierzem) nie sprowadza się do duchowego cierpienia, lecz militarne i krwawe działanie. Rola Polski miała polegać na:aktywnym buncie: główny sens tkwił w działaniu, a nie w biernym znoszeniu losu,czynnym ataku: Polska miała być "włócznią" wymierzoną w absolutyzm,poświęceniu: własna, świadoma ofiara narodu miała sprowokować do zrywów wolnościowych inne uciskane kraje.Winkelriedyzm, a mesjanizm Winkelriedyzm to bezpośrednia polemika Słowackiego z ideą mesjanizmu Adama Mickiewicza wyrażoną w III części "Dziadów" (mesjanizm, Polska Chrystusem narodów). Choć obie koncepcje opierały się na głębokim przekonaniu o wyjątkowym posłannictwie narodu polskiego, różniły się w kwestii metody prowadzącej do zbawienia i wolności. Winkelriedyzm głosił, że trzeba aktywnie uderzyć, aby zdobyć wolność, a mesjanizm, że trzeba cierpieć, aby na nią zasłużyć. Winkelriedyzm, Juliusz SłowackiInspiracją była postać świeckiego żołnierza Winkelrieda. To idea aktywnego poświęcenia, zgodnie z którą Polska ma wziąć na siebie cios wrogów (zaborców), aby umożliwić i sprowokować zrywy wolnościowe innych narodów europejskich. Ma ona charakter świecki, militarny i doczesny. Metodą jest bunt i czyn - walka ma być krwawym aktem tu i teraz, a rolą jednostki jest podejmowanie heroicznych działań i stawianie oporu.Mesjanizm, Adam MickiewiczInspiracją została postać sakralna Jezusa Chrystusa. To mistyczna idea odkupienia, zgodnie z którą Polska została wybrana do cierpienia, stając się Chrystusem Narodów. Ma ona charakter sakralny, mistyczny i religijny. Metodą jest bierne znoszenie cierpień i martyrologia - wolność nadejdzie przez duchową ofiarę, a postawa jednostki przejawia się przez gloryfikowanie cierpienia i męczeństwa.Winkelriedyzm - KordianIdea winkelriedyzmu jest nierozerwalnie związana z przemianą tytułowego bohatera dramatu Słowackiego i jednocześnie stanowi przedmiot krytyki autora. Monolog na Mont Blanc jest momentem przebudzenia ideowego. Kordian po przejściu kryzysu duchowego (rozczarowanie miłością i Europą), stojąc ponad chmurami, odnajduje sens życia w poświęceniu:"Ludy! Winkelried ożył! Polska Winkelriedem narodów!"W tej chwili postać targana samotnością i nadwrażliwością, przyjmuje posłannictwo samotnego czynu - zabicia cara, które ma stać się impulsem do powstania.Winkelriedyzm - wnioski do maturySłowacki, choć opowiadał się za działaniem i buntem, a nie biernym "snem narodowym", uważał, że nieprzygotowany heroizm jednostki musi zakończyć się klęską. Porażka Kordiana wynikała z:samotności: akt ten był indywidualny (solus communio), a nie zbiorowy, brak poparcia narodu (spiskowcy odrzucają jego pomysł), irracjonalności: Doktor (symbol cynizmu lub racjonalizmu) wskazuje na absurdalność zamachu: "Ty chciałeś zabić widmo, poświęcić się za nic". W rezultacie Kordian ukazuje ograniczenia i trudności w praktycznej realizacji idei winkelriedyzmu. Aktywna ofiara, choć szlachetna, okazuje się nieefektywna i bezsensowna, jeśli jest podejmowana bez wsparcia narodu i przywództwa.