Egzamin maturalny z języka polskiego w formule 2023 poza znajomością lektur wymaga też tworzenia dojrzałej wypowiedzi argumentacyjnej. Umiejętność sprawnego posługiwania się wiedzą pozatekstową to jeden z najważniejszych elementów podlegających ocenie. O uzyskaniu wysokiej punktacji zarówno w wypracowaniu pisemnym, jak i podczas odpowiedzi przed komisją ustną decydują przede wszystkim dobrze dobrane i rozwinięte konteksty.
Co to kontekst na maturze z polskiego?
Dla Centralnej Komisji Egzaminacyjnej kontekst nie stanowi ozdobnika stylistycznego, lecz jest obowiązkowym narzędziem dowodzenia, wnioskowania i pogłębiania interpretacji. W najprostszym ujęciu to każde świadome odniesienie wychodzące poza analizowany utwór bazowy, które wprowadza nowy sens interpretacyjny, poszerza tok myślenia i wzbogaca argumentację. Uzupełniająca rola kontekstu nie polega na zwykłym zreferowaniu dodatkowego wątku, lecz na wykazaniu, jak owo tło pomaga zrozumieć problem postawiony w temacie.
Jakie są konteksty?
Maturzyści wprowadzając konteksty, mają szerokie pole do popisu. Może to być fakt historyczny, motyw biograficzny twórcy, prąd myślowy danej epoki bądź inne dzieło kultury (literackie, plastyczne, filmowe, muzyczne).
Kontekst literacki
Polega na zestawieniu wskazanego utworu z innym dziełem literackim, w którym pojawia się analogiczny motyw, podobna kreacja bohatera lub rozwiązanie tego samego dylematu. Jest to najczęściej wybierany rodzaj kontekstu ze względu na szeroki kanon lektur.
Kontekst historyczny
Odnosi się do konkretnych wydarzeń i realiów dziejowych: wojen, zrywów narodowowyzwoleńczych, przemian ustrojowych lub represji, które stanowią bezpośrednie tło powstania dzieła lub determinują decyzje bohaterów.
Kontekst historycznoliteracki
Obejmuje wiedzę z zakresu historii literatury oraz cechy epoki – prądy artystyczne, światopogląd oraz typowe sposoby bycia postaci. Pokazuje, jak konkretne dzieło wpisuje się w trendy danego okresu.
Kontekst biograficzny
Polega na wyjaśnieniu sensu utworu poprzez fakty z życia pisarza – jego osobiste doświadczenia, dramaty, relacje rodzinne czy emigrację.
Kontekst filozoficzny
Opiera się na wykorzystaniu pojęć, twierdzeń i systemów filozoficznych do zbadania postaw bohaterów oraz wymowy moralnej dzieła.
Kontekst społeczny
Dotyczy norm środowiskowych: struktury społeczeństwa, podziałów klasowych, nierówności majątkowych, konfliktów pokoleniowych oraz procesów obyczajowych danej zbiorowości.
Kontekst egzystencjalny
Koncentruje się na uniwersalnych pytaniach o kondycję człowieka: sens istnienia, nieuchronność śmierci, samotność, wolność wyboru oraz cierpienie w sytuacjach granicznych.
Kontekst kulturowy
Obejmuje związki literatury z innymi dziedzinami sztuki: malarstwem, rzeźbą, muzyką, filmem, plakatem oraz teatrem.
Kontekst polityczny
Odnosi się do rzeczywistości oraz sytuacji politycznej: systemów sprawowania władzy, mechanizmów manipulacji społecznej, relacji między obywatelem a krajem.
Kontekst teoretycznoliteracki
Bazuje na analizie budowy dzieła: specyfice gatunku, konwencji artystycznej (np. groteska, realizm magiczny, oniryzm), konstrukcji narratora czy zabiegów kompozycyjnych.
Kontekst biblijny
Odwołuje się do obecnych w Piśmie Świętym przypowieści, postaci, symboli, toposów oraz uniwersalnych wzorców moralnych.
Kontekst mitologiczny
Wykorzystuje drugi z fundamentów literatury: antyczne mity, bogów, herosów oraz archetypy ludzkich zachowań.
Ile kontekstów na maturze jest potrzebnych?
Liczba wymaganych kontekstów zależy od rodzaju i poziomu egzaminu.
| Matura | Zalecana liczba |
| Pisemna, poziom podstawowy | 2 konteksty |
| Pisemna, poziom rozszerzony | 2 konteksty |
| Ustna | 1-2 konteksty |
CKE dopuszcza stosowanie kontekstów należących do tej samej kategorii, a ostateczna ocena zależy od jakości wnioskowania, a nie od rodzajów odniesień.
Zasada funkcjonalności – kiedy kontekst działa, a kiedy nie?
Samo wprowadzenie kontekstu nie wystarczy do osiągnięcia wysokiego wyniku. Najważniejszym kryterium oceny jest funkcjonalność, czyli rzucenie nowego światła na omawiane zagadnienie. Egzaminator sprawdza, jaki wniosek wynika z przywołania danej informacji. CKE dzieli wykorzystanie kontekstów na trzy poziomy: funkcjonalny, częściowo funkcjonalny i niefunkcjonalny.
| Stopień funkcjonalności |
Charakterystyka |
Wpływ na ocenę egzaminacyjną |
| W pełni funkcjonalny |
Zdający przywołuje informację pozatekstową i jednoznacznie wyjaśnia, jak pogłębia ona rozumienie problemu lub rozwija argument, łącząc się z tezą wypowiedzi. |
Umożliwia zdobycie maksymalnego przedziału punktowego za kompetencje literackie i kulturowe. |
| Częściowo funkcjonalny |
Odniesienie jest poprawne merytorycznie, a powiązanie z tematem zostało zaznaczone, lecz autor nie dopowiada wniosków interpretacyjnych, pozostawiając sferę niedomówienia, domysłu. |
Praca zyskuje punkty pośrednie – egzaminator uznaje kontekst, lecz odnotowuje powierzchowność argumentacji. |
| Niefunkcjonalny (pozorny) |
To „rzucenie hasłem” bez związku przyczynowo-skutkowego z tokiem wywodu, tzn. wymienienie jedynie tytułu, daty, nazwiska lub biografii autora bez logicznego powiązania z tezą. |
Kontekst zostaje odrzucony, a praca traci punkty za brak realizacji wymogu polecenia. |
Aby wprowadzić kontekst funkcjonalny, warto sprawdzić, czy wykorzystane odniesienie bezpośrednio odpowiada na pytanie postawione w temacie i wspiera postawioną tezę. Przez egzaminatorów oceniana jest także spójność i płynność, dlatego kontekst nie powinien sprawiać wrażenia doklejonego na siłę – musi on naturalnie wynikać z toku dowodzenia.
Gotowe zwroty do przywołania kontekstów na maturze
- Dla pełniejszego zrozumienia motywacji bohatera warto odwołać się do...
- Podobną postawę / motyw odnajdujemy w...
- W perspektywie opisywanych wydarzeń kluczowe znaczenie ma...
- Płaszczyznę interpretacyjną dla rozważanego zagadnienia tworzą założenia filozofii / nurtu...
- Genezy tak ukształtowanej wymowy dzieła należy upatrywać w realiach historycznych epoki, w szczególności...
- Omawiany problem zyskuje wymiar uniwersalny w zderzeniu z tradycją biblijną / toposem mitologicznym, w którym...
- Wymowę analizowanego utworu dopełnia korespondujący z nim tekst kultury, jakim jest...
Po zastosowaniu wybranego zwrotu i przytoczeniu faktów pozatekstowych należy sformułować 1–2 zdania wniosku cząstkowego. Zdanie podsumowujące powinno potwierdzać tezę wypracowania lub stanowisko zajęte w odpowiedzi ustnej. Taka struktura pomaga zdobyć wysoki wynik.
