Lektury z gwiazdką

Potocznie określane jako lektury z gwiazdką są absolutnymi pewniakami na egzaminie z polskiego – zarówno w części pisemnej, jak i ustnej. Pod tym pojęciem kryje się oficjalna lista pozycji, których znajomość jest bezwzględnie egzekwowana przez egzaminatorów. Sprawdź zestawienie, które pomoże ogarnąć maturalny kanon bez strachu przed błędem kardynalnym.

Lektury z gwiazdką – liceum

Matura z języka polskiego w 2027 roku stawia przed uczniami konkretne wyzwania, a jednym z najważniejszych jest opanowanie lektur. Tak zwana gwiazdka została oficjalnie zastąpiona przez pojęcie kanonu lektur obowiązkowych. To pozycje, które każdy maturzysta musi znać pod kątem fabuły, problematyki, losów głównych bohaterów oraz kontekstów, ponieważ ich treść może stanowić punkt wyjścia zadań w teście historycznoliterackim, tematów wypracowań oraz pytań jawnych na egzaminie ustnym.

Lektury z gwiazdką – matura

Lista lektur na maturę 2027 jest podzielona na poziom podstawowy i rozszerzony. Znajomość niektórych pozycji jest wymagana w całości, a innych tylko we fragmentach – to oznacza, że mają charakter uzupełniający. W przypadku niektórych obszernych dzieł wystarczy skupić się na najważniejszych fragmentach, co oszczędza sporo czasu.

Lektury do omówienia w całości - poziom podstawowy

• „Mitologia”, cz. I Grecja, Jan Parandowski

Fundament kultury europejskiej i źródło toposów, archetypów oraz uniwersalnych wzorców (Prometeusz, Dedal i Ikar, Syzyf). Znajomość mitów pozwala bezbłędnie interpretować motywy i nawiązania powracające w literaturze wszystkich epok.

• „Antygona”, Sofokles

Konflikt tragiczny, w którym prawo boskie zderza się z prawem stanowionym i racją stanu. To wzorcowy tekst do analizy dylematów moralnych, fatum, hybris oraz tragizmu jednostki i nieuchronności ludzkiego losu.

• „Makbet”, William Szekspir

Wnikliwe studium psychologiczne człowieka ogarniętego żądzą władzy i destrukcyjną ambicją. Utwór pozwala przeanalizować mechanizm stopniowej degradacji, niszczące poczucie winy, szaleństwo oraz kwestię moralnej odpowiedzialności.

• „Skąpiec”, Molier

Klasyczna komedia charakterów demaskująca obsesję na punkcie dóbr materialnych, która bezpowrotnie niszczy więzi międzyludzkie. Podporządkowanie życia chciwości i pieniądzom prowadzi do samotności i utraty prawdziwego szczęścia.

• „Dziady” cz. III, Adam Mickiewicz

Centralne dzieło polskiego romantyzmu łączące martyrologię narodu z ideą mesjanizmu oraz wielkim buntem jednostki przeciw Bogu. Zrozumienie prometejskiej postawy Konrada oraz pokory księdza Piotra to absolutna konieczność egzaminacyjna.

• „Lalka”, Bolesław Prus

Panorama polskiego społeczeństwa obrazująca rozpad arystokracji, bierność mieszczaństwa oraz rodzący się kapitalizm. To też studium tragicznej miłości Stanisława Wokulskiego ukazujące zderzenie romantycznego idealizmu z pozytywistycznym kultem pracy i nauki.

• „Zbrodnia i kara”, Fiodor Dostojewski

Głęboka powieść psychologiczna, która analizuje motywy zbrodni i jej konsekwencje. Dzieje Raskolnikowa dowodzą, że ideologia „nadczłowieka” przegrywa w starciu z sumieniem, a jedyną drogą do odkupienia jest przyznanie się do winy i zadośćuczynienie.

• „Wesele”, Stanisław Wyspiański

Symboliczny dramat demaskujący bierność, narodowe mity i brak porozumienia między inteligencją a chłopstwem na początku XX wieku. Utwór w bezkompromisowy sposób diagnozuje społeczny marazm i uśpienie, które paraliżują wolę walki o niepodległość.

• „Przedwiośnie”, Stefan Żeromski

Rozliczenie z problemami Polski odrodzonej po 1918 roku poprzez pryzmat losów i ideowego dojrzewania młodego Cezarego Baryki: zderzenie marzeń o „szklanych domach” z brutalną rzeczywistością społeczną i dylematami rewolucyjnymi.

• „Proszę państwa do gazu”, Tadeusz Borowski

Wstrząsające opowiadanie obozowe ukazujące perspektywę życia w obozie koncentracyjnym. Borowski ukazuje portret „człowieka złagrowanego”, zmuszonego do przystosowania się do nieludzkich reguł w walce o biologiczne przetrwanie kosztem wyższych wartości.

• „Zdążyć przed Panem Bogiem”, Hanna Krall

Poruszający reportaż oparty na wspomnieniach Marka Edelmana. To lekcja demitologizacji heroizmu walki, ukazująca cichy dramat zmagania o godną śmierć i ratowanie pojedynczych istnień w obliczu Zagłady.

• „Dżuma”, Albert Camus

Epidemia, która staje się metaforą zła, wojny, totalitaryzmu i absurdu świata. Niezłomna postawa doktora Bernarda Rieux stanowi wzorzec laickiego bohaterstwa, wierności powinnościom i bezinteresownej międzyludzkiej solidarności.

• „Rok 1984”, George Orwell

Wstrząsająca wizja totalitarnego świata przyszłości, w którym partia sprawuje totalną inwigilację i kontrolę nad faktami, językiem (nowomowa) oraz myślami obywateli.

• „Tango”, Sławomir Mrożek

Absurdalny konflikt między pokoleniami w świecie, w którym odrzucono wszelkie reguły i tradycje. Nieudana próba przywrócenia formy przez młodego Artura kończy się klęską, otwierając przestrzeń dla brutalnej dyktatury prymitywnej siły.

• „Górą «Edek»”, Marek Nowakowski

Współczesne opowiadanie diagnozujące realia polskiej transformacji ustrojowej, w której kultura osobista przegrywa z bezczelnością i chamstwem.

• „Miejsce”, Andrzej Stasiuk

Nastrojowe opowiadanie stanowiące refleksję nad pamięcią, przemijaniem i śladami dawnej obecności człowieka. 

• „Profesor Andrews w Warszawie”, Olga Tokarczuk

Opowiadanie przedstawiające pierwsze dni stanu wojennego w Polsce z perspektywy zdezorientowanego profesora z Anglii.

• Wybrane satyry (np. „Do króla”, „Pijaństwo”, „Żona modna”, „Świat zepsuty”), Ignacy Krasicki

Genialne narzędzie do analizy społeczeństwa i mechanizmów władzy. Autor posługując się ironią i komizmem, krytykuje wady, a także uczy, jak patrzeć krytycznie na świat i ludzi oraz demaskować fałsz czy obłudę. 

• Wybrane ballady, w tym „Romantyczność”, Adam Mickiewicz

Manifest wczesnego romantyzmu, który głosi prymat uczucia, wiary i intuicji nad chłodnym rozumem i poznaniem świata. Wprowadza ludową moralność, nastrojową tajemniczość oraz motyw bezpośredniego kontaktu ze światem nadprzyrodzonym.

Lektury ze szkoły podstawowej

• „Balladyna”, Juliusz Słowacki

Baśniowa tragedia analizująca zbrodniczy mechanizm żądzy władzy oraz nieuchronność kary za popełnione winy. To lektura idealna do rozważania, jak daleko może posunąć się człowiek, by zdobyć to, czego pragnie oraz, czy może uciec od konsekwencji swoich czynów. 

• „Zemsta”, Aleksander Fredro

Klasyczna komedia obyczajowa wyśmiewająca sarmackie pieniactwo, pychę i zawziętość w sąsiedzkim sporze Cześnika z Rejentem o mur graniczny. Mistrzowski humor słowny i sytuacyjny ukazuje polskie wady narodowe oraz ostateczny triumf miłości nad bezsensowną kłótnią.

• „Dziady” cz. II, Adam Mickiewicz

Obrzęd przywołujący ludowy rytuał wywoływania duchów, niosący uniwersalne prawdy o moralnej odpowiedzialności za własne czyny. Przesłanie głosi, że człowieczeństwo wymaga empatii, gotowości do niesienia pomocy oraz doświadczenia ziemskiego cierpienia.

• „Pan Tadeusz”, Księgi I, II, IV, X, XI, XII, Adam Mickiewicz

Polska epopeja narodowa będąca poetyckim pomnikiem dawnej szlacheckiej obyczajowości i kultury, stworzonym z tęsknoty za utraconą ojczyzną. Wskazane księgi koncentrują się na patriotycznym uniesieniu związanym z kampanią napoleońską oraz odkupieniu win i duchowej metamorfozie Jacka Soplicy w księdza Robaka.

• Bajki (np. „Ptaszki w klatce”, „Szczur i kot”, „Dewotka”, „Kruk i lis”, „Jagnię i wilcy”), Ignacy Krasicki

Krasicki pod postacią zwierząt bezlitośnie demaskuje ludzką naiwność, pychę, obłudę oraz mechanizmy władzy. To gorzkie morały o bezwzględności silniejszych i fałszu pozornej pobożności.

Fragmenty lektur - poziom podstawowy

• Biblia (Księga Rodzaju, Księga Hioba, Księga Koheleta, Księga Psalmów, Apokalipsa św. Jana)

Fundament kultury europejskiej. Wystarczy znać wybrane fragmenty, w których znajdują się najważniejsze, uniwersalne motywy powracające w literaturze przez wieki. Chodzi tu o takie tematy jak stworzenie świata i człowieka, grzech, obietnica zbawienia (Księga Rodzaju), niezawinione cierpienie (Księga Hioba), marność życia, przemijanie, poszukiwanie sensu (Księga Koheleta) czy Koniec świata, Sąd Ostateczny, walka dobra ze złem (Apokalipsa św. Jana).

• „Iliada”, Homer

Epos o wojnie, honorze i zemście. Dzieło stanowi wzorzec toposu rycerskiego, honoru, tragicznego heroizmu oraz bezradności człowieka wobec wyroków boskiego fatum.

• „Lament świętokrzyski”

Niezwykle ważny utwór, który ukazuje cierpienie Matki Boskiej pod krzyżem, czyniąc z niej ikonę matczynego bólu. Pozycja obowiązkowa do omawiania motywu cierpienia w literaturze. 

• „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”

Traktat o tym, jak kruche jest życie. Utwór ma charakter dydaktyczny i uczy o bezwzględnej równości wszystkich stanów społecznych w obliczu nieuchronnej śmierci.

• „Pieśń o Rolandzie”

Epos rycerski kreujący wzorzec idealnego rycerza gotowego na śmierć w obronie wiary i suwerena. Dzieło definiuje etos rycerski, wierność feudalnemu kodeksowi, dbałość o honor oraz sakralny wymiar męczeństwa za ojczyznę.

• „Potop”, Henryk Sienkiewicz

Powieść historyczna, napisana ku pokrzepieniu serc, ukazująca odrodzenie moralne Andrzeja Kmicica na tle szwedzkiego najazdu. Wybrane sceny służą do analizy motywów patriotyzmu, bohaterstwa oraz odkupienia win poprzez poświęcenie ojczyźnie.

• „Chłopi”, Władysław Stanisław Reymont

Epicki obraz życia społeczności wiejskiej Lipiec, podporządkowany odwiecznym cyklom przyrody i kalendarzowi świąt religijnych. Fragmenty dzieła pozwalają na analizę motywu przywiązania do ziemi, namiętności oraz bezwzględnych praw gromady.

• „Ferdydurke”, Witold Gombrowicz

Lektura demaskująca mechanizmy wtłaczania jednostki w schematy i sztuczne role. To obowiązkowa pozycja do pisania o buncie, niedojrzałości i walce o własną tożsamość.

• „Inny świat”, Gustaw Herling-Grudziński

Poruszająca opowieść o życiu w sowieckim łagrze. Grudziński opisuje, jak nieludzki system niszczy człowieka, a jednocześnie pozwala mu zachować godność. Ważna lektura do omawiania motywów totalitaryzmu i dehumanizacji. 

• „Podróże z Herodotem”, Ryszard Kapuściński

Zbiór refleksji łączący reportaże z podróży po świecie ze starożytną relacją ojca historii. To pochwała otwartości kulturowej, przekraczania barier i nieustannego dialogu w poszukiwaniu prawdy.

Lektury do omówienia w całości - poziom rozszerzony

• „Treny” (jako cykl poetycki), Jan Kochanowski

Renesansowy cykl żałobny będący zapisem rozpaczy ojca po śmierci córki Urszulki oraz obrazem głębokiego kryzysu światopoglądowego. Dzieło ukazuje dekonstrukcję stoickiego humanizmu, załamanie wiary oraz mozolną drogę do odbudowy wewnętrznego ładu metafizycznego.

• „Hamlet”, William Szekspir

Arcydzieło literatury światowej ukazujące zmagania duńskiego księcia dążącego do pomszczenia zamordowanego ojca. To pozycja obowiązkowa do analizy ludzkiej psychiki, motywu zemsty i sensu ludzkiego życia. 

• „Kordian”, Juliusz Słowacki

Historia młodego człowieka, który chce dokonać wielkiego czynu, by ratować ojczyznę, ale jego wrażliwość i samotność sprawiają, że nie potrafi zrealizować swoich planów. Utwór polemizuje z mickiewiczowskim mesjanizmem, promując ideę winkelriedyzmu i ostrzegając przed samotną, nieprzygotowaną walką.

• „Mistrz i Małgorzata”, Michaił Bułhakow

Lektura, która zaskakuje i pozwala na głęboką analizę filozoficzną. Dzieło stawia fundamentalne pytania o miłość, naturę dobra i zła, rolę wolności twórczej oraz niezniszczalność prawdy.

• „Szewcy”, Stanisław Ignacy Witkiewicz

Autor przedstawia wizję rewolucji, która z czasem staje się jeszcze większym koszmarem niż dotychczasowy porządek. To doskonały materiał do dyskusji o totalitaryzmie, konflikcie klasowym i upadku wartości w cywilizacji. 

• „Mała Apokalipsa”, Tadeusz Konwicki

Krzywe zwierciadło ukazujące absurd życia w totalitarnym systemie PRL-u. Autor mówi o marazmie, braku nadziei i o tym, jak jednostka próbuje odnaleźć się w opresyjnej rzeczywistości. 

• „Antygona w Nowym Jorku”, Janusz Głowacki

Współczesny dramat reinterpretujący antyczny topos w środowisku nowojorskich bezdomnych i emigrantów. Autor dowodzi, że potrzeba godnego pochówku, miłość i pragnienie zachowania człowieczeństwa są uniwersalne nawet na samym dnie społecznym.

• Europejska powieść realistyczna lub naturalistyczna (do wyboru): np. „Ojciec Goriot”, Honoré de Balzac / „Klub Pickwicka”, Charles Dickens / „Martwe dusze”, Mikołaj Gogol / „Pani Bovary”, Gustaw Flaubert

Wybitne dzieła XIX-wieczne dające pełny przekrój ówczesnych przemian społecznych, obyczajowości oraz mechanizmów kierujących człowiekiem. Powieści te analizują siłę pieniądza, bezwzględność salonów i dramaty jednostek uwikłanych w konwenanse.

• Wybrane opowiadanie Sławomira Mrożka

Mistrzowska krótka proza posługująca się humorem, absurdem i groteską do obnażania nonsensów życia społecznego. Utwory te w lekki, lecz błyskotliwy sposób demaskują ludzkie kompleksy, konformizm i myślowe schematy.

• Wybrane opowiadania z tomu „Sklepy cynamonowe”, Bruno Schulz

Krótkie, ale niezwykle trudne opowiadania, które tworzą magiczny i oniryczny świat. Schulz łamie w nich zasady realizmu, a jego proza jest idealna do analizy pojęć mitologizacji rzeczywistości i języka. Opowiadania te pozwalają na analizę roli wspomnień z dzieciństwa oraz motywów labiryntu pamięci czy artystycznej kreacji świata.

• Wybrany esej Gustawa Herlinga-Grudzińskiego lub Zbigniewa Herberta

Esej to forma, która wymaga krytycznego myślenia i argumentowania. Lektura tych utworów uczy precyzyjnego budowania argumentacji, obrony wartości i dojrzałego dialogu z tradycją.

Fragmenty lektur - poziom rozszerzony

• „Odyseja”, Homer

Dziesięcioletnia wędrówka króla Itaki powracającego z wojny trojańskiej do domu i ukochanej żony. Stanowi fundament toposu homo viator, symbolizując ludzkie życie jako pełną wyzwań podróż do celu.

• „Boska komedia”, Dante Alighieri

Średniowieczna wizja zaświatów – od Piekła, przez Czyściec, aż do Raju ku boskiemu oświeceniu. To lektura rozszerzona, która daje szerokie pole do interpretacji i dyskusji o grzechu, winie i karze oraz drodze do odkupienia.

• „Proces”, Franz Kafka

Paraboliczna powieść o Józefie K., który zostaje bezpodstawnie oskarżony przez wszechwładny, niepoznawalny i absurdalny aparat biurokratyczny. Dzieło analizuje samotność jednostki w zderzeniu z bezduszną instytucją, problem irracjonalnego poczucia winy oraz bezradność.

CKE – lektury z gwiazdką

Centralna Komisja Egzaminacyjna nie wymaga streszczenia całej fabuły, a znajomości uniwersalnych motywów literackich, ich przywoływania i argumentowania tezy. Tematy, takie jak miłość, samotność, czy dążenie do wolności, powinny być odpowiednio rozumiane, interpretowane i wykorzystywane do obrony tezy w wypracowaniu maturalnym lub podczas odpowiedzi na egzaminie ustnym. Nauczyciele i eksperci zgadzają się, że zamiast wkuwania detali, lepiej skupić się na emocjach bohaterów i sensie utworu.

Błąd kardynalny - jak go uniknąć na maturze?

Największą pułapką na maturze jest tzw. błąd kardynalny, czyli poważna pomyłka, która od razu dyskwalifikuje pracę i skutkuje zerową liczbą punktów. Ta kategoria odnosi się wyłącznie do lektury omawianej w całości i ujawnia całkowity brak jej znajomości. Jest to stwierdzane na przykład po tym, że losy głównych bohaterów są pomylone, sens utworu sfałszowany albo fakty z różnych książek pomieszane. Bez 100% pewności co do treści jakiejś lektury lepiej pomyśleć o innej, lepiej znanej książce i to do niej się odwołać. To sposób, aby unikać błędu kardynalnego i zdać maturę.