Epoka romantyzmu przyniosła rewolucję w postrzeganiu świata, zgodnie z którą ówcześni postawili na „czucie i wiarę”. Miłość przestała być dla nich zwykłym uczuciem, zyskując rangę najwyższej wartości, ale jednocześnie stała się źródłem największych cierpień. Romantyczny kochanek to postać skazana na klęskę uczuciową w realnym świecie, który nie dorasta do ideałów.
Jak rozpoznać nieszczęśliwego kochanka w romantyzmie?
Romantyczna miłość to metafizyczne połączenie dusz, a nieszczęśliwego kochanka wyróżniają charakterystyczne cechy:
- nadwrażliwość i egzaltacja: bohater przeżywa wszystko bardziej, analizuje każdą emocję i gest,
- idealizacja wybranki: ukochana nie jest zwykłą kobietą, lecz istotą świętą i niebiańską pozbawioną wad,
- duchowość ponad fizyczność: bohaterowie potrafią cieszyć się samym spojrzeniem czy dotknięciem dłoni,
- alienacja: nieszczęśliwy kochanek w romantyzmie czuje tzw. ból istnienia, jest wyobcowany, niezrozumiany przez otoczenie i skłócony ze światem,
- tragiczny finał lub przemiana: bohater po zawodzie miłosnym często podejmuje próbę samobójczą – jeśli przeżyje, zazwyczaj poświęca się wielkiej idei, np. walce o ojczyznę.
Werteryzm – nieszczęśliwa miłość
Johann Wolfgang Goethe w „Cierpieniach młodego Wertera” stworzył wzorzec nieszczęśliwego kochanka. Werter kocha Lottę, która jest już zaręczona (a później poślubiona) z rozsądnym i poukładanym Albertem. Bohater nie potrafi poradzić sobie z tym uczuciem, popada w głęboką apatię i celebruje swoje cierpienie. Jego samobójstwo w niebieskim fraku i żółtej kamizelce stało się symbolem klęski romantyka w starciu z konwenansami. Efekt Wertera oznacza falę samobójstw naśladowczych po publikacji powieści. Wskazanie na ogromną siłę oddziaływania literatury na emocjonalność młodych ludzi to świetny kontekst do wypracowania.
Metamorfoza nieszczęśliwego kochanka w romantyzmie
W ujęciu Mickiewicza nieszczęśliwa miłość zyskuje dodatkowy wymiar – martyrologiczny i narodowy.
- Gustaw („Dziady” IV część): to klasyczny „męczennik miłości”. Jego ukochana (Maryla) wybrała małżeństwo z rozsądku z człowiekiem majętnym i utytułowanym. Gustaw oskarża o swoje nieszczęście „książki zbójeckie” (m.in. utwory Goethego i Rousseau), które nauczyły go idealizować uczucie.
- Metamorfoza: kluczowy moment to przemiana bohatera, w której Gustaw-kochanek umiera, by narodził się Konrad-patriota. To przejście od indywidualnego cierpienia z powodu miłości do kobiety do zbiorowego cierpienia za naród.
Kordian i dylematy młodości
Młody bohater Juliusza Słowackiego zostaje przedstawiany jako cierpiący na wczesną formę Weltschmerzu, co potęguje odrzucenie przez starszą Laurę, która lekceważy jego egzaltację. Pycha Kordiana i jego nadwrażliwość odbierają to jako ostateczną klęskę życiową. Zrozpaczony bohater, podobnie jak Werter, próbuje popełnić samobójstwo, jednak przeżywa tę próbę. To pozwala mu wyruszyć w podróż, podczas której traci resztki złudzeń i na szczycie Mont Blanc odnajduje ideę winkelriedyzmu.
Wokulski – ostatni romantyk w świecie pieniądza
Dla maturzystów niezwykle istotne jest zestawienie romantycznych kochanków z postacią Stanisława Wokulskiego z „Lalki” Bolesława Prusa. To fascynująca postać żyjąca pomiędzy epokami. Z jednej strony ma serce romantyka – kocha Izabelę Łęcką w sposób absolutny i wyidealizowany. Dla niej podejmuje heroiczne wysiłki. Jego rozum jest jednak pozytywistyczny, przez co próbuje racjonalizować uczucie, ale ostatecznie przegrywa z arystokratycznymi konwenansami i pustością Izabeli, którą postrzegał jako anioła. To doskonały wniosek na maturę: miłość w „Lalce” to siła jednocześnie motywująca (pcha do działania) i destrukcyjna (prowadzi do upadku).
Jak wykorzystać to w wypracowaniu?
Analiza arkuszy maturalnych z ostatnich lat wskazuje, że motyw miłości i nieszczęśliwego kochanka pojawia się w niemal każdym cyklu egzaminacyjnym, zarówno na poziomie podstawowym, jak i rozszerzonym. Takiego bohatera nie można sprowadzić do prostego schematu: nie kocha – cierpi. Nieszczęśliwy kochanek w romantyzmie to nie tylko „smutny chłopak” – to postać, która swoją rozpaczą zmienia bieg literatury. Ten temat na maturze można przedstawić jako:
- siłę napędową do przemiany: od kochanka do patrioty,
- konflikt wartości: marzenia i idealizm kontra twarda rzeczywistość i konwenanse społeczne,
- element tragizmu: bohater nie może wygrać, bo świat nie akceptuje jego nadmiernego odczuwania.
