Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Koniec życia stanowi nieodłączny element ludzkiego losu. Literatura od zawsze podejmowała motyw przejścia na "drugą stronę", którego korzeni można dopatrywać się w średniowiecznym piśmiennictwie. Ówczesna fascynacja tematyką śmierci wynikała z:
- panujących uwarunkowań polityczno-społecznych,
- dominującej religii i filozofii,
- specyficznej mentalności ludzi tamtej epoki.
Jednym z najbardziej charakterystycznych wówczas zjawisk stał się motyw "danse macabre", czyli taniec śmierci.
Szczególnie wyraźnie tendencja ta zaznaczyła się w sztukach plastycznych średniowiecza. Ukazywały one alegoryczny korowód przedstawicieli różnych stanów społecznych, prowadzony przez kościotrupa, co miało podkreślać równość wszystkich ludzi w obliczu tego zjawiska. Zagadnienie to stało się inspiracją dla twórców kolejnych epok, ulegając z czasem znaczącym przekształceniom. Wraz z upływem lat ewoluowało zarówno postrzeganie samej śmierci, jak i przedstawianie postaci biorących udział w tym symbolicznym tańcu.
Motyw tańca śmierci - teza
Wywodzący się ze średniowiecza motyw tańca śmierci akcentował zainteresowanie końcem życia oraz ukazywał kruchą i nietrwałą naturę ziemskiego bytowania.
Motyw tańca śmierci - argumentacja
Warto przywołać średniowieczny tekst zatytułowany "Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią". Tytułowa bohaterka przyjmuje w nim rolę mentorki, która dyskutuje z ciekawym jej natury mędrcem. Rozmówczyni została upersonifikowana, zyskując wyraźne ludzkie cechy. To właśnie Śmierć, a nie mędrzec, dominuje w utworze i - paradoksalnie - sprawia wrażenie postaci nadzwyczaj realnej. Wykreowano ją jako kobietę o budzącym odrazę wizerunku, której organizm znajduje się w stadium zaawansowanego rozkładu. Pozbawiona warg, ze zwisającym fragmentem nosa i obnażonymi, wielkimi zębami, przypomina kościotrupa, z którego osypują się kawałki ciała. Przepasana białą płachtą, trzyma w dłoniach potężną kosę. Reakcja Polikarpa, który mdleje na ten widok, wydaje się w tej sytuacji zupełnie uzasadniona.
Wizerunek ten został nakreślony w konwencji groteskowej, co autor osiągnął poprzez zestawienie elementów grozy z humorem. Śmierć wyjaśnia Polikarpowi swoje ziemskie zadania. Wspomina, że powstała w chwili popełnienia grzechu pierworodnego, ukryta w owocu spożytym przez Ewę. Od tamtego momentu wiernie asystuje ludzkości w podróży ku końcowi życia. Utwór realizuje topos danse macabre, głosząc absolutną równość wszystkich ludzi wobec śmierci. Ta najstarsza z kobiet nie uznaje żadnych wyjątków, dosięgając:
- zamożnych,
- biednych,
- wybitnie uzdolnionych,
- a także tych o skromniejszym intelekcie.
Dla niej podziały społeczne i majątkowe nie mają najmniejszego znaczenia.
Nauczycielka wyjaśnia również uczonemu swoją rolę w dniu Sądu Ostatecznego. Ponieważ Bóg trwa wiecznie, śmierć nie ma do niego dostępu. Jej rola ogranicza się do zaganiania grzeszników w stronę piekielnych czeluści. Będą oni tam znosić tak straszliwe tortury, że jedynym ich marzeniem stanie się kres cierpienia. Ona jednak pozostanie nieugięta i niewzruszona na te błagania. Istnieje metoda na uniknięcie tak tragicznego losu - wystarczy trwać w bliskości ze Stwórcą za życia i pamiętać o nim w podróży ku wieczności. Śmierć nie jest tu jednak przedstawiona jako postać jednoznacznie zła. Przemawia tonem opanowanym i łagodnym, pragnąc nie tyle przerazić Polikarpa, co udzielić mu pewnych wskazówek.
Motyw tańca śmierci - kontekst
- Taniec śmierci, Hans Holbein: idea śmierci, jako wszechwładnej monarchini, porywającej do tańca przedstawicieli każdego szczebla drabiny społecznej, została uwieczniona w cyklu drzeworytów Hansa Holbeina pt. "Taniec śmierci". Na wszystkich postać śmierci oraz jej ofiara stanowią centralny punkt kompozycji.
- Tango, Sławomir Mrożek: koncepcję tańca splecionego z kresem życia odnajdujemy w dramacie Sławomira Mrożka. Już sam tytuł naprowadza na obecność toposu, który pełni ważną rolę w interpretacji całego utworu. Motyw "danse macabre" uległ tutaj przekształceniu i został wykorzystany do zobrazowania nadchodzącego końca inteligencji mieszczańskiej.
Motyw tańca śmierci - podsumowanie
Koncepcja korowodu tanecznego ze śmiercią wywodzi się z dorobku artystycznego średniowiecza. Motyw tańca (dance macabre) był związany z ówczesną silną koncentracją na samym zjawisku śmierci. Twórcy w późniejszych epokach wielokrotnie modyfikowali ten topos, nadając mu coraz to nowsze znaczenia symboliczne. Jego interpretacja była zazwyczaj ściśle powiązana z konkretnymi czasami historycznymi.
Zamiast tracić czas, postaw na gotowe schematy - zdaj maturę ustną z opracowaniem pytań jawnych przygotowanym przez egzaminatorkę Anetę Pyrgiel.
