Alegoria - co to?

W literaturze obrazowe przedstawienie abstrakcyjnych pojęć, takich jak wartości, idee czy uniwersalne prawdy, jest możliwe dzięki alegorii. Jej istota tkwi w dwuwarstwowej budowie: dosłownej, którą widać na pierwszy rzut oka, oraz przenośnej, która jednoznacznie reprezentuje ustalone znaczenie. To umożliwia przedstawienie skomplikowanych treści moralnych lub dydaktycznych w sposób prosty, obrazowy i łatwy do przyswojenia.

Alegoria - przykłady lektur maturalnych

Alegoria, jako środek stylistyczny, jest wykorzystywana w polskiej literaturze od wieków. Wiele przykładów można znaleźć w lekturach maturalnych.

Alegoria w średniowieczu: Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

W literaturze średniowiecznej alegoria stanowiła idealne narzędzie do przekazywania niezmiennych prawd religijnych i moralnych. W "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" najbardziej znanym przykładem jest personifikacja Śmierci jako rozkładającego się trupa z kosą w ręku. Ta groteskowa i przerażająca figura jest jednoznaczną alegorią śmierci, która dosięga każdego, niezależnie od pozycji społecznej. Jej celem było przypomnienie o przemijalności życia i konieczności godnego przygotowania się na nieuchronny koniec.  

Alegoria w średniowieczu: Boska komedia, Dante Alighieri

Monumentalne dzieło Dantego Alighieri to rozbudowana alegoria duchowej podróży ludzkiej duszy do zbawienia. Las, w którym bohater gubi się na początku poematu, jest jednoznaczną alegorią zagubienia się człowieka w grzechu. Droga obejmuje trzy etapy:  

1. Piekło - rozpoznanie i odrzucenie grzechu.  
2. Czyściec - życie w pokucie i oczyszczenie duszy.  
3. Raj - wzniesienie duszy do Boga.  

Ważną rolę w "Boskiej komedii" pełnią alegoryczni przewodnicy:

• Wergiliusz jest alegorią rozumu ludzkiego, który może doprowadzić człowieka do pewnego etapu, ale nie jest w stanie sam doprowadzić go do zbawienia.
• Beatrycze, przejmując rolę Wergiliusza, jest alegorią miłości boskiej, bez której zjednoczenie z Bogiem jest niemożliwe.

Przejście od Wergiliusza do Beatrycze jest najbardziej znaczącym aktem alegorycznym w całym poemacie. Stanowi on odzwierciedlenie fundamentalnego średniowiecznego przekonania filozoficznego, że sam rozum jest skończony, niedoskonały i wadliwy. Dlatego też jest on niezbędny, ale niewystarczający do osiągnięcia zbawienia - za to odpowiadają łaska i miłość Boga. Zgodnie z tą teologiczną ramą, Wergiliusz musi się zatrzymać, a Beatrycze musi przejąć prowadzenie. Dodatkowo alegorią u Dantego są też:

• napotkane zwierzęta - pantera (zawiść, rozpusta, grzech), lew (pycha, przemoc), wilczyca (chciwość, brak umiaru),
• kary w Piekle - opierające się na zasadzie contrapasso, czyli poetyckiej sprawiedliwości, gdzie kara pośmiertna jest odzwierciedleniem popełnionego grzechu.

Alegoria w baroku: Kazania sejmowe, Piotr Skarga

Autor "Kazań sejmowych" posługuje się alegorią okrętu państwa, aby w dobitny sposób przedstawić Rzeczpospolitą jako chory, tonący statek. W tym utworze:

• okręt to zagrożona ojczyzna,  
• pasażerowie to obywatele,
• burza to kryzys państwa.  

Sześć chorób państwa, a w tym "niezgody i roztyrki sąsiedzkie" czy "naruszenie religiej katolickiej" , są alegoryzowane jako dziury i nieszczelności, które powodują zatonięcie statku, czyli osłabienie państwa. Skarga gani "głupców", którzy w czasie, gdy okręt tonie, troszczą się jedynie o swoje "tłomoczki i skrzynki". Ta alegoria krytykuje egoizm i chciwość szlachty, która przedkłada osobiste korzyści nad dobro wspólne, prowadząc państwo do upadku.

Alegoria - oświecenie: Bajki, Ignacy Krasicki

Literatura alegoryczna to też "Bajki", których autor ma na celu dydaktyzm i krytykę społeczną. W utworach zawarte są pouczenia i uniwersalne prawdy o człowieku oraz społeczeństwie. Krasicki zamiast mówić o ludziach wprost, posługuje się zwierzętami, które stanowią stałe alegorie ludzkich cech, na przykład:  

• lis to spryt, chytrość i przebiegłość,
• osioł uosabia upór,  
• szczur odzwierciedla zarozumiałość i pychę,
• jagnię przekazuje naiwność i bezbronność,
• wilk nawiązuje do okrucieństwa,
• wół, pszczoła, mrówki przedstawiają pracowitość,
• sowa świadczy o mądrości.

Poprzez te proste, obrazowe postacie, Krasicki w przystępny sposób przekazywał prawdy o świecie rządzonym przez prawo silniejszego, gdzie naiwni i uczciwi często padają ofiarami brutalności i cynizmu. 

Alegoria w romantyzmie: Dziady, cz. III, Adam Mickiewicz

W dramacie Mickiewicza za pomocą alegorii została przekazana mesjanistyczna wizja dziejów narodu polskiego. Bajka Żegoty, opowiedziana w scenie więziennej, stanowi alegorię agrarną, w której ziarno musi obumrzeć, by wydać obfity plon. Ta jednoznaczność została wykorzystana przez Mickiewicza do przedstawienia koncepcji, że cierpienie i upadek narodu polskiego (obumarcie ziarna) są konieczne, aby w przyszłości mogło nastąpić jego odrodzenie i zbawienie ludzkości (obfity plon).  

Alegoria - współczesność: Dżuma, Albert Camus

Tytułowa zaraza, która w sensie dosłownym jest epidemią w Oranie, stanowi alegorię uniwersalnego zła, a także totalitaryzmów XX wieku, takich jak faszyzm, komunizm oraz okrucieństwa II wojny światowej, które niszczą wartości i wolność. To uniwersalne zło wdzierające się w życie ludzkie stawia ich w obliczu wyborów moralnych. Alegoryczny sens utworu polega na tym, że dżuma stanowi przestrogę: każdy człowiek może stać się nosicielem zła, a walka z nim to wieczne zadanie, wymagające heroizmu i solidarności, nawet w obliczu beznadziei.

Alegoria a symbol

Choć alegoria i symbol służą do przekazywania ukrytych znaczeń, to rozróżnia je znaczenie oraz zakres.

1. Alegoria jest stała i jednoznaczna. Relacja między elementem dosłownym a jego ukrytym sensem jest niezmienna i powszechnie zrozumiała. Znaczenie jest kulturowo ustalone i nie podlega reinterpretacji. Alegoria często obejmuje całą narrację, tworząc spójną opowieść, która może być odczytywana na dwóch poziomach jednocześnie - dosłownym i alegorycznym. 
2. Symbol zależy od kontekstu i jest wieloznaczny. Jego sens jest ściśle powiązany z kontekstem całego utworu i może mieć wiele różnych interpretacji. Znaczenie symbolu nie jest w pełni określone i pozostawia odbiorcy pole do własnych przemyśleń. Symbol jest zazwyczaj pojedynczym elementem – obrazem, słowem lub przedmiotem – który reprezentuje jakąś ideę w szerszym kontekście. 

Alegoria - definicja

Słowo "alegoria" pochodzi z greki (allegoria) i oznacza "mówienie obrazowe", czyli tłumaczenie skomplikowanych myśli na język konkretnych obrazów. Dzięki temu abstrakcyjne pojęcia, idee lub wartości stają się przystępne i zrozumiałe dla odbiorców. Alegoria jest wykorzystywana zwłaszcza przez autorów, którym zależy na tym, aby ich przesłanie było jasne i nie pozostawiało miejsca na wątpliwości. Celem jej stosowania jest przekazanie głębokiego, często moralnego lub dydaktycznego przesłania.

Czy alegoria pojawia się na maturze?

Alegoria jest stałym elementem na maturze, zarówno w części pisemnej, jak i ustnej. Choć rzadko pojawia się jako główny temat wypracowania czy pytań, to jest niezbędna przy analizie i interpretacji innych motywów. Centralna Komisja Egzaminacyjna (CKE) nie wymaga bowiem suchej definicji, lecz praktycznej umiejętności zastosowania pojęcia. Wiedza o alegorii jest zatem narzędziem do napisania wypracowania bądź sformułowania odpowiedzi, szczególnie w przypadku lektur o wyraźnie alegorycznym charakterze np.: postać śmierci w "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" czy wędrówka w "Boskiej Komedii".