Futuryzm w Polsce

Dwudziestolecie międzywojenne to jedna z najważniejszych epok na egzaminie dojrzałości. Polski futuryzm, ze swoją rewolucją językową, prowokacyjnym buntem i dramatycznymi losami twórców, stanowi idealne narzędzie do budowania argumentacji i wyrazistych kontekstów w wypracowaniu.

Futuryzm w Polsce – pojęcia i definicje

Polski futuryzm pojawił się opóźniony o niemal dekadę w stosunku do Włoch, gdzie się narodził w 1909 roku. Jego ramy czasowe zamykają się w latach 1918–1923. Można wskazać trzy szczególnie istotne zagadnienia, które CKE sprawdza u maturzystów.

1. Różnica między futuryzmem a Awangardą Krakowską: słynne hasło 3M (Miasto, Masa, Maszyna) oraz postulat poezji jako precyzyjnego rzemiosła i logicznego skrótu myślowego należą wyłącznie do Awangardy Krakowskiej Tadeusza Peipera i Juliana Przybosia. Futuryści (Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Aleksander Wat) również fascynowali się miastem i maszyną, ale w przeciwieństwie do rygorystycznej grupy Peipera odrzucali logikę na rzecz żywiołowości i zabawy dźwiękiem.
2. „Słowa na wolności”: postulat rozbicia tradycyjnej składni i gramatyki oznacza swobodne łączenie wyrazów na zasadzie skojarzeń brzmieniowych (fonetycznych), a także całkowitą rezygnację z interpunkcji oraz wielkich liter w celu nadania tekstowi maksymalnego tempa.
3. Paseizm: pojęcie określające paraliżujący kult przeszłości, tradycji, muzeów i dawnych autorytetów. Futuryści uznawali paseizm za główny hamulec rozwoju społecznego i artystycznego, żądając jego bezkompromisowego zniszczenia.
   

Główne cechy futuryzmu – co wyróżnia ten nurt?

Aby poprawnie opisać futuryzm w zadaniach testowych lub w wypracowaniu, należy operować jego unikalnymi cechami wyróżniającymi go na tle innych kierunków awangardowych.

1. Kult przyszłości i odrzucenie tradycji: futuryści postrzegali przeszłość jako hamulec rozwoju ludzkości. Ich celem było całkowite zorientowanie sztuki na to, co nowoczesne i dopiero mające nadejść.
2. Fascynacja technologią i cywilizacją: maszyny, fabryki, pociągi, telefony i samochody stały się nowymi tematami poezji. Słynne hasło mówiące, że „ryczący automobil jest piękniejszy niż Nike z Samotraki” idealnie obrazuje tę zmianę kanonu estetycznego.
3. Pochwała ruchu, szybkości i dynamizmu: piękno przestało być kojarzone ze statyczną harmonią i spokojem. Nowa sztuka miała tętnić energią, hałasem, ryzykiem i gwałtownością współczesnego miasta.
4. Skłonność do prowokacji, skandalu i manifestów: działalność artystyczna nie ograniczała się do pisania wierszy. Istotnym elementem były publiczne wystąpienia, happeningi oraz prowokacje obyczajowe mające na celu zszokowanie tradycyjnego odbiorcy.
5. Eksperymenty językowe i formalne: odrzucenie tradycyjnych reguł gramatycznych, ortograficznych i interpunkcyjnych w celu uwolnienia słów i nadania tekstowi maksymalnego, telegraficznego tempa.
6. Forma współtworząca znaczenie: wizualny układ graficzny wiersza na stronie, rozrzucenie słów, zróżnicowane czcionki i zabiegi typograficzne były dla twórców równie istotne jak same wyrazy.

Futuryzm w literaturze polskiej

Na maturze może pojawić się analiza utworów, która wymaga wykazania, jak forma tekstu współtworzy jego znaczenie.

Bruno Jasieński – „But w butonierce” (1921)

Utwór ten jest uznawany za programowy manifest polskiego futuryzmu.

1. Tradycyjna budowa: wbrew rewolucyjnym hasłom, wiersz pod względem struktury jest niezwykle klasyczny. Składa się z sześciu czterowersowych strof o stałym układzie rymów krzyżowych (abab) oraz regularnym, naprzemiennym układzie czternasto- i trzynastozgłoskowym. Ta dyscyplina nadaje utworowi piosenkowy, taneczny rytm.
2. Nowatorska treść i dynamizm: klasyczna forma została wypełniona prowokacyjną treścią. Podmiot liryczny (utożsamiany z autorem) kreuje się na pewnego siebie, narcystycznego geniusza, który ogłasza śmierć dotychczasowych mistrzów – Tetmajera i Staffa. Nagromadzenie czasowników ruchu oraz motyw pędzącego samochodu oddają futurystyczną fascynację motorycznym tempem życia.
3. Paronomazja w tytule: zastosowano tu połączenie słów o podobnym brzmieniu, lecz zupełnie różnych znaczeniach (but + butonierka). But (symbol prozy życia) włożony do butonierki (symbolu salonowego estetyzmu) to kpiarski gest zerwania z konwenansami i zamanifestowania artystycznej wolności

Stanisław Młodożeniec – „Wiek XX” oraz „Lato”

1. „Wiek XX”: dynamiczny, telegraficzny zapis fascynacji nowoczesnością, postępem technicznym i nowymi wynalazkami (radiotelegrafem).
2. „Lato”: utwór będący wyzwaniem rzuconym tradycyjnej semantyce. Poeta udowadnia, że słowa mogą działać czysto fonetycznie i dźwiękowo, czerpiąc z prostoty emocjonalnej oraz elementów gwarowych.

„Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futurystuw”

Projekt radykalnej reformy ortografii zaprezentowany w tej publikacji opierał się na dążeniu do zapisu fonetycznego. Całkowita rezygnacja z interpunkcji miała nadać tekstom maksymalną dynamikę. Zabiegi te były wyrazem buntu przeciwko burżuazyjnemu porządkowi społecznemu i szkolnemu systemowi dyscyplinowania, czemu towarzyszyły prowokacyjne hasła o konieczności „spławienia trupów Mickiewiczów i Słowackich” w celu otwarcia przestrzeni dla żywej, współczesnej twórczości.

Strategia wykorzystania futuryzmu na rozprawce

W wypracowaniu maturalnym wymagane jest funkcjonalne przywołanie co najmniej dwóch kontekstów. Polski futuryzm można z powodzeniem wpleść w wiele tematów wypracowań maturalnych z ostatnich lat.

1. Czym dla człowieka może być tradycja? (matura 2022): przedstawienie tradycji w ujęciu negatywnym – jako ograniczający ludzki rozwój balast. „Uśmiercenie” dawnych mistrzów w „Bucie w butonierce” służy wykazaniu, że odcięcie się od przeszłości jest warunkiem koniecznym do narodzin prawdziwej, nowoczesnej oryginalności.
2. Bunt i jego konsekwencje dla człowieka (matura 2024): bunt futurystów miał wymiar artystyczny (rozbicie tradycyjnego języka) i społeczny (walka z mieszczańskim konformizmem). Jako tragiczne konsekwencje buntu i emigracji można przywołać polityczne losy Jasieńskiego w ZSRR, zakończone jego egzekucją.
3. Źródło nadziei w czasach trudnych dla człowieka (matura 2025): kontekst historycznoliteracki – odzyskanie niepodległości w 1918 roku wywołało eksplozję witalizmu i optymizmu. Beztroski i pełen nadziei ton wiersza „But w butonierce” doskonale ilustruje radość młodego pokolenia u progu nowej epoki („Teraz jestem słoneczny, siebiepewny i rad”).

Kontekst biograficzny jako maturalny „as w rękawie”

Dramatyczny życiorys Brunona Jasieńskiego idealnie nadaje się do zilustrowania buntu artystycznego oraz tragicznych wyborów ideowych.

Syn lokalnego „Judyma”

Poeta urodził się w rodzinie Jakuba Zysmana – lekarza i społecznika z Klimontowa, który unowocześniał miasteczko (m.in. instalując telegraf).

Aresztowanie za wiersz

Podczas gdy inni poeci walczyli na froncie wojny polsko-bolszewickiej, Jasieński wywoływał skandale obyczajowe. Za brawurowe recytowanie skrajnie naturalistycznego, brutalnego wiersza „Miasto” został skazany na dwa miesiące aresztu.

Osobista tragedia i „Pogżeb Reńi”

Nagła śmierć ukochanej siostry Ireny w 1921 roku zaowocowała napisaniem wstrząsającego wiersza „Pogżeb Reńi”. Autor, chcąc przetworzyć ból po stracie, zastosował w nim uproszczoną ortografię fonetyczną oraz stylizację na naiwną, dziecięcą dykcję.

Prowokacje i emigracja

Poeta brał czynny udział w artystycznych prowokacjach (m.in. w Zakopanem, gdzie doszło do słynnej bójki, podczas której Jan Lechoń spoliczkował Anatola Sterna). W 1925 roku, z powodu politycznych represji wobec środowisk awangardowych w Polsce, wyemigrował do Paryża, skąd po opublikowaniu powieści „Palę Paryż” został wydalony.

Tragiczny finał stalinowski

Ostatecznie osiadł w ZSRR, gdzie zaangażował się w budowanie komunistycznej propagandy. Ta ślepa wiara w rewolucję społeczną przyniosła mu tragiczny koniec – w 1938 roku, podczas wielkiej czystki stalinowskiej, został aresztowany, skazany na śmierć i rozstrzelany.

Jak nie stracić punktów na maturze?

Choć polscy futuryści celowo bojkotowali ortografię i interpunkcję w celach artystycznych (jak np. w tytule „Nuż w bżuhu. Jednodńuwka futurystuw” czy wierszu „Pogżeb Reńi” ), to napisanie na rozprawce słów takich jak „nuż” czy „bżuh” poza ujętym w cudzysłów cytatem zostanie uznane przez egzaminatora za rażący błąd ortograficzny.