Problematyka mitu – jego kreowania (mitologizacji) oraz dekonstrukcji (demitologizacji) – pozwala na pogłębioną argumentację w wypracowaniu, ale również chroni przed popełnieniem błędów. CKE uwielbia, gdy maturzyści zamiast streszczać fabułę lektur, operują pojęciami takimi jak mitologizacja i demitologizacja.
Co to jest mitologizacja i demitologizacja?
Egzaminatorzy doceniają precyzję językową, a pomylenie pojęć w wypracowaniu oznacza stratę cennych punktów za poprawność merytoryczną.
Mitologizacja
Nadawanie zwykłej codzienności, postaciom lub przedmiotom cech mitycznych, wzniosłych i uniwersalnych.
Przykład: Drohobycz u Schulza, praca na roli w „Chłopach”.
Demitologizacja
Obalanie utartych mitów, legend narodowych, społecznych lub zawodowych i ukazywanie ich w prawdziwym, realistycznym świetle.
Przykład: dekonstrukcja solidaryzmu społecznego w „Weselu” Wyspiańskiego.
Dla maturzysty ważne jest rozróżnienie dodatkowych pojęć:
- sakralizacji – przemiany zwyczajnych zjawisk czy postaci w duchowe bądź religijne symbole poprzez nadanie im aury świętości,
- mistyfikacji – świadomego zniekształcania lub manipulowania faktami historycznymi na rzecz określonej, podniosłej narracji.
W jakich lekturach występuje mitologizacja?
Autorzy sięgają po mitologizację, aby przekazać uniwersalne prawdy o człowieku oraz odwołać się do zakorzenionych archetypów. Taki zabieg ułatwia czytelnikowi interpretację.
„Sklepy cynamonowe” Brunona Schulza – dzieciństwo jako „genialna epoka”
U Schulza rzeczywistość ulega onirycznej deformacji.
- Kreacja postaci ojca: Jakub, ojciec narratora, nie jest zwykłym kupcem bławatnym. To mag, stwórca toczący walkę z szarzyzną, nudą i tandetą świata. W „Traktacie o manekinach” próbuje on dokonać własnego aktu stworzenia. Jednocześnie potrafi biegać po podłodze jak owad lub ostatecznie zniknąć pod postacią wypchanego ptaka.
- Mityczna przestrzeń Drohobycza: prowincjonalne miasteczko staje się mitycznym centrum wszechświata (axis mundi). Drohobycz w oczach młodego narratora przypomina labirynt, gdzie łatwo się zgubić. Ulice mienią się w półmroku, posiadają swoje sobowtóry i rządzą się logiką snu.
- Metafora Księgi: symbol absolutnej prawdy i mądrości z dzieciństwa, który ostatecznie degraduje się do formy zwykłego rocznika gazety z reklamami.
„Chłopi” Władysława Reymonta – rytm natury
Reymont zmitologizował chłopską egzystencję, nadając Lipcom cechy uniwersalnego mikroświata, zawieszonego poza konkretnym czasem historycznym.
- Czas cykliczny: życie gromady nie płynie linearnie. Rządzi nim odwieczny cykl przyrody (pory roku) oraz obrzędowość liturgiczno-pogańska. To natura i rytuały wyznaczają czas siewu, zbiorów i odpoczynku.
- Archetypowe postacie: Maciej Boryna to archetyp silnego chłopa-Piasta zrośniętego z ziemią (śmierć podczas symbolicznego zasiewu), a Jagna to ucieleśnienie niszczycielskiej, biologicznej namiętności (femme fatale).
- Gromada jak grecka polis: społeczność Lipiec jest silnie zhierarchizowana, rządzi się własnym prawem, a wykluczenie z niej (jak wywiezienie Jagny na wozie z gnojem) oznacza mityczną „śmierć cywilną”.
W jakich lekturach jest demitologizacja?
Demitologizację można określić jako „literacki zimny prysznic”. Autorzy stosują ten zabieg, aby otworzyć czytelnikom oczy na brutalną rzeczywistość i pokazać, że utarte wyobrażenia bywają szkodliwą iluzją.
„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego – bolesny rozrachunek z narodem
Wyspiański bezlitośnie demaskuje iluzje o narodowej jedności.
- Mit solidaryzmu społecznego: przekonanie, że chłopi i inteligencja mogą się zjednoczyć w walce o wolność, zostaje obalone już w pierwszym akcie. Wspólna zabawa to tylko maska, pod którą kryje się wzajemna niechęć, protekcjonalność miastowych i wciąż żywa pamięć o krwawej rabacji galicyjskiej z 1846 roku.
- Mit poety wieszcza i przywództwa inteligencji: romantyczni poeci mieli prowadzić naród do boju. U Wyspiańskiego Poeta to bezsilny dekadent, a Dziennikarz ulega paraliżowi woli, przyjmując od Stańczyka błazeński kaduceusz. Inteligencja okazuje się niezdolna do jakiegokolwiek czynu.
- Symbolika klęski powstańczej: zgubienie złotego rogu przez Jaśka oraz chocholi taniec stanowią ostateczne obalenie mitu o gotowości do zbrojnego zrywu.
„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall – dekonstrukcja heroizmu
Marek Edelman w rozmowie z Hanną Krall demitologizuje dwa wielkie obszary.
- Mit powstania w getcie: Edelman odrzuca patriotyczny patos. Powstanie nie było walką o zwycięstwo militarne, ale decyzją o wyborze sposobu umierania. Nie było w tym wielkich słów – tylko strach, głód i ból.
- Mit lekarza jako boga: kardiochirurg Edelman porównuje swoją pracę do hazardu i gry z Bogiem o ludzkie życie – jego zadaniem jest jedynie „zdążyć przed Panem Bogiem” i osłonić płomień życia, co odziera zawód lekarza z boskiej aury.
Jak unikać błędów na maturze?
Na egzaminie popełnienie błędu zawsze znajdzie odniesienie w ostatecznej ocenie egzaminatora. Dlatego w przypadku braku pewności co do precyzyjnych szczegółów fabularnych lepiej zastąpić je ogólnym sformułowaniem lub odwołać się do innego, lepiej znanego tekstu kultury.
